05/11/2026
لیکنه:- هانټا وایرس دی که نړیوال کنټرول
لیکوال:- نثارکریمزی
په نني عصر کې د هانټا وایرس (Hantavirus) او ورته نورو ساري ناروغیو بحث یوازې د طب تر لابراتوارونو محدود پاتې نه دی بلکې دا موضوع اوس د سیاست، اقتصاد، رسنیو او د انسان د فردي ازادۍ له برخلیک سره غوټه شوې ده. د کوویډ-۱۹ (COVID-19) له ترخې تجربې وروسته د بشري ټولنې لیدلوری بدل شوی اوس هره نوې اپیډیمي یوازې د روغتیا له زاویې نه بلکې د ځواکمنو قدرتونو د نفوذ، اقتصادي ګټو او د ټولنو د مدیریت د یوې وسیلې په توګه ارزول کېږي.
دا وضعیت موږ له یوې جدي فلسفي او سیاسي پوښتنې سره مخ کوي:
ایا راتلونکې وباوې به یوازې طبیعي افتونه وي که د وېرې له لارې د نړیوالو سیاسي اهدافو د ترلاسه کولو فشار؟
د وېرې سیاست!
د تاریخ تکراري تجربه له لرغونو زمانو راهیسې (وېره) د قدرت د خاوندانو لپاره تر ټولو اغېزمنه وسله وه. کله چې یو انسان د وېرې په حصار کې بند شي نو په شعوري یا غیر شعوري ډول لاندې امتیازات له لاسه ورکوي:
• خپلې فردي ازادۍ د ژوندي پاتې کېدو په بدل کې قرباني کوي.
• د دولتونو تر ټولو سخت قوانین پرته له نیوکې مني.
• او د "امنیت" په نوم د ژوند په ټولو برخو کې پراخ کنټرول ته غاړه ږدي.
تاریخ ثابتوي چې جګړې، ترهګري او وبایي ناروغۍ اکثره وخت د لویو او پلان شویو بدلونونو لپاره د پلمې په توګه کارول شوې دي، نو دلته پوښتنه دا ده:
ایا بشري ټولنه یوازې د وېرې له لارې په اسانۍ اداره کېدای شي؟
د وبا اقتصاد!
د بحران په منځ کې ګټو د کوویډ-۱۹ دوران نړۍ ته دا وښودله چې بحران د ټولو لپاره بدمرغي نه ده، په داسې حال کې چې نړۍ له اقتصادي سقوط سره مخ وه او ځینې برخې یې په بې ساري ډول وغوړېدې لکه:
د درملو نړیوال شرکتونه (Big Pharma) په میلیارډونو ډالر شتمن شول.
د ډیجیټلي نظارت او بیومیټریک کنټرول سیسټمونه په ټوله نړۍ کې حاکم شول.
د خلکو شخصي حریم د (روغتیايي خوندیتوب) په نوم محدود شو.
دا حقایق موږ دې ته اړ کوي چې په انتقادي ډول فکر وکړو چې ایا دا بحرانونه ناڅاپي دي که د بازار د نوي نظم او وېرې د سوداګرۍ برخه ده؟
هانټا وایرس!
د نړۍ د ساینس وضعیت یوه برخه علمي شواهد تاییدوي چې هانټا وایرس یو طبیعي ویروس دی چې له موږکانو انسانانو ته لېږدول کېږي او تر اوسه د کوم سیاسي پروګرام نښې پکې نه دي لیدل شوې خو د عامه افکارو پوښتنې پر ځای دي چې:
ولې هره نوې ناروغي په دومره مبالغې سره د رسنیو په لومړۍ پاڼه بدلېږي؟
ولې د هر بحران محصول د فردي ازادیو محدودول وي؟
ایا موږ په تدریجي ډول د داسې یوې نړۍ لور ته روان یو چې بشپړ نظارت پکې یو نورمال عمل وي؟
د انسانانو برخلیک!
د امنیت او ازادۍ کشمکش اصلي بحث پر ویروس نه دی بلکې پر انسان دی کله چې انسان د مرګ او ناروغۍ له وېرې سره مخ کېږي نو د خپل ژوند ارزښتونه له سره تعریفوي په داسې حالاتو کې انسان د خپل شخصي حریم او فردي خپلواکۍ څخه تېرېږي، ترڅو د دولتونو تر چتر لاندې مصئونیت ترلاسه کړي، نو دا هغه نقطه ده چې طب، فلسفه او سیاست سره یوځای کېږي پکې.
شاید نن ورځ مهمه پوښتنه دا نه وي چې دا ویروس له کومه راغی؟ بلکې دا وي چې نړیوال نظامونه د بحرانونو پر مهال د انسان له ذهن، ازادۍ او وېرې سره څه کوي؟
ایا راتلونکی انسان به د داسې یو ژوند په منلو مجبور شي چې د هرې نوې ناروغۍ په خپرېدو سره به یې د ژوند کړۍ نوره هم تنګېږي؟
حقیقت ته د رسېدو لاره نه په مطلق انکار کې ده او نه په ړوند باور کې بلکې د حل لاره په انتقادي فکر او هراړخیزه څېړنه کې تل را نغښتې وي.
درنښت
