03/11/2026
วันที่ ๓ พฤศจิกายน พุทธศักราช ๒๕๖๙ เนื่องในวาระรำลึกครบรอบ ๒๒๓ ปี วันสวรรคตของ “สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท” (๑๙ กันยายน พุทธศักราช ๒๒๘๖ - ๓ พฤศจิกายน พุทธศักราช ๒๓๔๖)
💠 เป็นพระอนุชาธิราชร่วมพระชนกชนนีกับ “พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช” โปรดให้อุปราชาภิเษกเป็น “พระมหาอุปราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล”
💠 พระมหาอุปราชพระองค์แรกแห่งกรุงรัตนโกสินทร์
🔷 พระราชประวัติ “สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท” มีพระนามเดิมว่า “บุญมา” เป็นพระโอรสพระองค์ที่ ๕ ใน “สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก (ทองดี)” และ “พระอัครชายา (หยก)” ประสูติในรัชกาล “สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ” สมัยกรุงศรีอยุธยา เมื่อวันพฤหัสบดีที่ ๑๙ กันยายน พุทธศักราช ๒๒๘๖ ตรงกับ วันขึ้น ๑ ค่ำ เดือน ๑๑ ปีกุน จุลศักราช ๑๑๐๕ มีนิวาสถานอยู่หลังป้อมเพชรในกรุงศรีอยุธยา มีพระภราดาพระภคินีร่วมพระชนก ๗ พระองค์ ได้แก่
๑. “สา” ได้รับสถาปนาเป็น “สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระเทพสุดาวดี” ในรัชกาลที่ ๑
๒. ไม่ปรากฏพระนามเดิม ได้รับสถาปนาเป็น “สมเด็จพระเจ้าขุนรามณรงค์” ในรัชกาลที่ ๑
๓. “แก้ว” ได้รับสถาปนาเป็น “สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์” ในรัชกาลที่ ๑
๔. “ด้วง” ปราบดาภิเษกเป็น “พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช”
๕. “บุญมา” เสด็จเถลิงพระราชมนเทียรเป็น “สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล” ในรัชกาลที่ ๑
๖. “ลา” ได้รับสถาปนาเป็น “สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงจักรเจษฎา” ในรัชกาลที่ ๑
๗. “กุ” เฉลิมพระนามเป็น “พระเจ้าไปยิกาเธอ กรมหลวงนรินทรเทวี” ในรัชกาลที่ ๕
🔷 กรุงศรีอยุธยาแตก
เมื่อทรงเจริญวัยได้รับราชการเป็นมหาดเล็กตำแหน่ง “นายสุดจินดา มหาดเล็กหุ้มแพร” ในรัชกาล “สมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์” ในปีพุทธศักราช ๒๓๑๐ เมื่อข้าศึกยกมาล้อมกรุงศรีอยุธยา ขณะนั้น พระนครอ่อนแอมาก พระยาวชิรปราการ (สิน) จึงพาสมัครพรรคพวกตีฝ่าออกจากพระนครศรีอยุธยา มุ่งไปรวบรวมกำลังที่หัวเมืองชายทะเลตะวันออกที่ชลบุรี เพื่อจะรบสู้ขับไล่ข้าศึกจากพระนคร เมื่อกรุงศรีอยุธยาเสียแก่ข้าศึกบ้านเมืองสับสนเป็นจลาจล นายสุดจินดาได้เสด็จลงเรือเล็กหลบหนีออกจากกรุงศรีอยุธยา และ มุ่งจะเสด็จไปยังเมืองชลบุรีด้วยเช่นกัน ขณะนั้น “พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช” เป็น “หลวงยกกระบัตรเมืองราชบุรี” ได้นำครอบครัว และ บริวารอพยพหลบภัยข้าศึกไปตั้งอยู่ ณ อำเภออัมพวา เมืองสมุทรสงคราม ซึ่งแต่เดิมขึ้นกับเมืองราชบุรี ก่อนที่ “สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท” จะเสด็จไปถึงชลบุรี ได้เสด็จไปพบ “พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช” ที่อำเภออัมพวาก่อน ได้ทรงชวนให้เสด็จไปหลบภัย ณ ชลบุรี ด้วย แต่ “พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช” ยังไม่พร้อมเสด็จ ทรงพระราชทานเรือใหญ่พร้อมเสบียงอาหาร ทรงพระราชดำริให้ไปฝากตัวทำราชการกับ “สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี” และ ทรงแนะนำให้เสด็จไปรับ “ท่านเอี้ยง พระชนนีของพระยาตากสิน” ซึ่งอพยพไปอยู่ที่บ้านแหลม พร้อมทั้งทรงฝากดาบคร่ำ และ แหวน ๒ วง ไปถวายเป็นของกำนัลอีกด้วย เมื่อกรุงศรีอยุธยาเสียแก่ข้าศึก ทรงให้ทหารรักษาการอยู่ที่ ค่ายโพธิ์สามต้น และ ที่ธนบุรี ช่วงนั้นบ้านเมืองตกอยู่ในภาวะระส่ำระสาย แยกเป็นชุมนุม เป็นก๊กเหล่าถึง ๖ ชุมนุม พระยาตากสินเป็นชุมนุมหนึ่งที่สามารถรวบรวมไพร่พลตั้งอยู่ที่ จันทบุรี เข้าตีข้าศึกที่รักษากรุงศรีอยุธยาแตกไป แล้วจึงเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติเป็น “สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี” สถาปนา “กรุงธนบุรี” เป็นราชธานี เมื่อปีชวด สัมฤทธิศก พุทธศักราช ๒๓๑๑ “สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท” ในขณะนั้นทรงได้รับการสถาปนาบรรดาศักดิ์เป็น “พระมหามนตรี” เจ้ากรมพระตำรวจในขวา
🔷 การทำศึกสงคราม
“สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท” ได้ทรงร่วมศึกสงครามขับไล่อริราชศัตรูปกป้องพระราชอาณาจักรตลอดพระชนม์ชีพของพระองค์ ได้เสด็จไปในการพระราชสงครามทั้งทางบก และ ทางเรือ ในรัชกาล “สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี” ถึง ๑๖ ครั้ง และในรัชกาล “พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช” อีก ๘ ครั้ง ได้แก่
🔹 ปีพุทธศักราช ๒๓๑๐ ตีค่ายโพธิ์สามต้นของข้าศึก
🔹 ปีพุทธศักราช ๒๓๑๑ ตีค่ายพม่าที่บางกุ้ง และ ที่สมุทรสงคราม ขณะนั้นทรงมีบรรดาศักดิ์เป็น “พระมหามนตรี” และ เสด็จไปรับพระเชษฐาธิราช จาก อำเภออัมพวา เข้ามารับราชการกับ “สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี” และทรงรับสถาปนาเป็น “พระราชวรินทร์”
🔹 ปีพุทธศักราช ๒๓๑๑ “สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี” ทรงยกกองทัพไปปราบชุมนุมเจ้าพิษณุโลก และ ยกไปปราบชุมนุมเจ้าพิมายที่นครราชสีมา พระมหามนตรี และ พระราชวรินทร์ได้ร่วมการสงครามที่ด่านขุนทด มีชัยชนะในเวลา ๓ วัน ความชอบในการสงครามครั้งนี้ พระราชวรินทร์ได้รับการเลื่อนบรรดาศักดิ์เป็น “พระยาอภัยรณฤทธิ์” และ พระมหามนตรี เป็น “พระยาอนุชิตราชา จางวางตำรวจ”
🔹 ปีพุทธศักราช ๒๓๑๒ สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี โปรดให้พระยาอภัยรณฤทธิ์ และ พระยาอนุชิตราชา ยกทัพไปปราบกรุงกัมพูชา ตีได้เมืองเสียมราฐ
🔹 ปีพุทธศักราช ๒๓๑๓ พระยาอนุชิตราชาได้เลื่อนบรรดาศักดิ์ เป็น “พระยายมราช” ได้ยกทัพไปร่วมกับทัพหลวงปราบชุมนุมเจ้าพระฝาง ตีได้เมืองสวางคบุรี และ ได้หัวเมืองเหนือไว้ในพระราชอำนาจทั้งหมด เมื่อเสร็จราชการศึกครั้งนี้ ได้รับเลื่อนบรรดาศักดิ์เป็น “เจ้าพระยาสุรสีหพิษณวาธิราช”
สำเร็จราชการเมืองพิษณุโลก เป็นผู้ปกป้องพระราชอาณาจักรฝ่ายเหนือ และ ได้ยกทัพไปตีทัพโปมยุง่วนที่มาล้อมเมืองสวรรคโลก
🔹 ปีพุทธศักราช ๒๓๑๕ “เจ้าพระยาสุรสีหพิษณวาธิราช” ได้ยกทัพไปปราบพม่าที่ยกมาตีเมืองลับแล หรือ อุตรดิตถ์ และ เมืองพิชัยจนแตกพ่ายไป
🔹 ปีพุทธศักราช ๒๓๑๖ “เจ้าพระยาสุรสีหพิษณวาธิราช” และ “พระยาพิชัย” ได้ยกทัพไปรบถึงประจัญบาน กับทัพโปสุพลาที่เมืองพิชัย จนข้าศึกแตกพ่าย ครั้งนี้เองที่พระยาพิชัยได้รับสมญานามว่า “พระยาพิชัยดาบหัก”
🔹 ปีพุทธศักราช ๒๓๑๗ “สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี” โปรดให้ “พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช” ซึ่งขณะนั้นเป็น “เจ้าพระยาจักรี” กับ “เจ้าพระยาสุรสีหพิษณวาธิราช” ยกทัพหัวเมืองเหนือไปตีเมืองเชียงใหม่ มีชัยชนะ และ “เจ้าพระยาสุรสีหพิษณวาธิราช” ได้คุมทัพเหนือไปล้อมทัพพม่าที่เขาชะงุ้ม ตีค่ายพม่าที่เขาชะงุ้ม และ ปากแพรกแตกจนพม่ายอมแพ้
🔹 ปีพุทธศักราช ๒๓๑๘ “เจ้าพระยาจักรี” และ “เจ้าพระยาสุรสีหพิษณวาธิราช” ได้รับพระราชบัญชาให้ยกทัพจากพิษณุโลกไปขับไล่โปสุพลาที่ยกมาตีเมืองเชียงใหม่ ต่อมา อะแซหวุ่นกี้ ยกมาล้อมเมืองพิษณุโลก เจ้าพระยาทั้งสองจึงนำไพร่พลออกจากพิษณุโลกไปตั้งมั่นที่ เมืองเพชรบูรณ์
ต่อมา พม่าถอนกำลัง จึงได้คุมกำลังเมืองนครราชสีมาติดตามตีทัพที่กำลังถอยแตกกลับไป
🔹 ปีพุทธศักราช ๒๓๒๐ ได้ยกทัพจากกรุงธนบุรีไปสมทบทัพเจ้าพระยาจักรีที่นครราชสีมา ตีเมืองนครจำปาศักดิ์ เมืองอัตบือ สุรินทร์ สังขะ ขุขันธ์ ไว้ได้ จากความชอบในการพระราชสงครามครั้งนี้ “เจ้าพระยาจักรี” ได้รับเลื่อนบรรดาศักดิ์เป็น “เจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก”
🔹 ปีพุทธศักราช ๒๓๒๑ “เจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก” กับ “เจ้าพระยาสุรสีหพิษณวาธิราช” เกณฑ์ทัพเรือจากกัมพูชา ไปล้อมเมืองเวียงจันทน์ ๔ เดือน จึงตีได้ และ ตีหัวเมืองต่าง ๆ ในแคว้นลาวจนจดตังเกี๋ยของญวนไว้ได้ด้วย และ ในครั้งนั้น “เจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก” ได้อัญเชิญ “พระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร” กลับคืนมาจากเวียงจันทน์มาประดิษฐานที่กรุงธนบุรีด้วย
🔹 ปีพุทธศักราช ๒๓๒๔ “เจ้าพระยาสุรสีหพิษณวาธิราช” เป็นแม่ทัพหน้าร่วมกับ “เจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก” ยกทัพไปตีกัมพูชา แต่ต้องเสด็จกลับกรุงธนบุรี เนื่องจาก บ้านเมืองเกิดจลาจล
🔹 วันที่ ๖ เมษายน พุทธศักราช ๒๓๒๕ เจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกได้เสด็จปราบดาภิเษกเป็น
“พระมหากษัตริย์ รัชกาลที่ ๑ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์” ทรงสถาปนา “พระบรมราชจักรีวงศ์” และสถาปนา “กรุงเทพมหานคร” เป็นราชธานี โปรดให้สมเด็จพระอนุชาธิราชเสด็จเถลิงพระราชมนเทียรที่ “พระมหาอุปราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล” พระมหาอุปราชพระองค์แรกแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ พระนามนี้ต่อมา “พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว” ทรงกำหนดระเบียบเกี่ยวกับพระเกียรติเจ้านายใหม่ โดยให้ขานพระนามว่า
“สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท”
ในรัชกาล “พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช”, “สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท” ได้ทรงร่วมการพระราชสงคราม ระหว่างปีพุทธศักราช ๒๓๒๕ ถึง ปีพุทธศักราช ๒๓๔๕ รวม ๘ ครั้ง คือ
🔹 ปีพุทธศักราช ๒๓๒๘ สงครามเก้าทัพ รบกับทัพพระเจ้าปดุง ที่ยกทัพเข้ามาทางด่านพระเจดีย์สามองค์ แม้มีไพร่พลน้อยกว่าข้าศึก แต่ทรงทำกลอุบายลวงข้าศึก จนสามารถมีชัยชนะ ในปีนั้น ยังได้เสด็จนำทัพเรือไปตีพม่าที่ไชยา และเสด็จไปปราบปัตตานีที่เอาใจออกห่าง และ ตีเมืองกลันตัน ตรังกานู เป็นเมืองขึ้นของไทยด้วย
🔹 ปีพุทธศักราช ๒๓๒๙ “สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท” ได้เสด็จนำทัพไปรบกับพระเจ้าปดุง ที่เข้ามายึดตำบลท่าดินแดง และ สามสบ ได้ตีทัพพม่าแตก
🔹 ปีพุทธศักราช ๒๓๓๐ “สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท” ได้เสด็จยกทัพไปตีเมืองลำปางคืน และ ตีทัพพม่าที่ป่าซางแตก เสร็จการสงครามนี้ ได้อัญเชิญ “พระพุทธสิหิงค์” จากเมืองเชียงใหม่ มาประดิษฐาน ณ พระราชวังบวรสถานมงคล ที่กรุงเทพฯ
🔹 ปีพุทธศักราช ๒๓๓๖ เสด็จไปตีเมืองทวายสำเร็จ
🔹 ปีพุทธศักราช ๒๓๔๐ เสด็จยกทัพไปป้องกันเมืองเชียงใหม่ ตีพม่าที่ลำพูน และเชียงใหม่แตก
🔹 ปีพุทธศักราช ๒๓๔๕ ได้เสด็จไปขับไล่กองทัพข้าศึกออกจากเชียงใหม่ แต่เมื่อเสด็จไปถึงเมืองเถิน ทรงพระประชวรโรคนิ่ว ต้องประทับรักษาพระองค์โดยมี “กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข” ทรงพยาบาลพระอาการ
ต่อมา เมื่อเสด็จกลับกรุงเทพฯ “พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก” เสด็จพระราชดำเนินพร้อมด้วย “สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร” เสด็จไปประทับที่ พระราชวังบวรสถานมงคล เพื่อทรงพยาบาล “สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท” จนกระทั่งพระอาการประชวรกำเริบ และ ได้เสด็จสวรรคต ณ พระที่นั่งบูรพาภิมุขในหมู่พระวิมาน เมื่อวันพฤหัสบดีที่ ๓ พฤศจิกายน พุทธศักราช ๒๓๔๖ ตรงกับ วันแรม ๔ ค่ำ เดือน ๑๒ ปีกุน สิริพระชนมายุ ๖๐ พรรษา
ทรงดำรงพระอิสริยยศ “กรมพระราชวังบวรสถานมงคล” เป็นเวลา ๒๑ ปี
“พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก” ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทาน “พระโกศ ย่อมุมไม้สิบสองหุ้มทองคำ” ประดิษฐานพระบรมศพไว้ที่ “พระที่นั่งศิวโมกขพิมาน” ในพระราชวังบวรสถานมงคล
พระราชทานเพลิงพระบรมศพ ณ พระเมรุมาศ ท้องสนามหลวง
หลังจากการถวายพระเพลิง ณ พระเมรุมาศ ท้องสนามหลวง เสร็จสิ้น พระบรมอัฐิถูกอัญเชิญไปประดิษฐานไว้ที่ “พระที่นั่งวายุสถานอมเรศ” ในหมู่พระวิมาน
ปัจจุบันอัญเชิญมาประดิษฐานไว้ที่ “หอพระนาค” ในพระบรมมหาราชวัง
นอกจากจะทรงอุทิศพระองค์เสด็จไปในการศึกสงครามกอบกู้เอกราช และ ป้องกันพระราชอาณาจักรตลอดพระชนม์ชีพ
“สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท” ยังทรงเสริมสร้างความมั่นคงให้แก่บ้านเมือง ทรงอุปถัมภ์บำรุงการพระศาสนา ศิลปวรรณกรรม และสถาปัตยกรรม เป็นต้นว่า
🔷 โปรดให้สร้าง “พระราชวังบวรสถานมงคล” ซึ่งปัจจุบันคือ “บริเวณมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพระนคร, โรงละครแห่งชาติ, วิทยาลัยช่างศิลป์ และวิทยาลัยนาฏศิลป์”
🔷 ทรงสร้างกำแพงพระนครตั้งแต่ประตูวัดสังเวชวิศยารามจนถึงวัดบวรนิเวศ และ ทรงสร้างป้อมอิสินธร, ป้อมพระอาทิตย์, ป้อมพระจันทร์, ป้อมยุคนธร (ซึ่งรื้อลงแล้ว) คงเหลือแต่ป้อมพระสุเมรุ
🔷 ทรงสร้างประตูยอดของบรมมหาราชวัง คือ ประตูสวัสดิโสภา, ประตูมณีนพรัตน์, ประตูอุดมสุดารักษ์ และ ทรงสร้างโรงเรือนที่ฟากตะวันตก
🔷 ทรงสถาปนา
🔸 วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร (วัดสลัก)
🔸 วัดชนะสงคราม (วัดตองปุ)
🔸 วัดโบสถ์
🔸 วัดเทวราชกุญชร (วัดสมอแครง)
🔸 วัดราชผาติการามวรวิหาร (วัดส้มเกลี้ยง)
🔸 วัดปทุมคงคา (วัดสำเพ็ง)
🔸 วัดครุฑ
🔸 วัดสุวรรณคีรี (วัดขี้เหล็ก)
🔸 วัดสุวรรณดาราราม
🔷 ทรงสร้างหอมณเฑียรธรรมในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม, วิหารคด วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม เป็นต้น
พระปรีชาสามารถ และ พระมหากรุณาธิคุณใน “สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท” ได้จารึกอยู่ในประวัติศาสตร์ของชาติเป็นที่แซ่ซ้องสดุดีเทิดทูนของพสกนิกรไทยตลอดมา วันที่ ๓ พฤศจิกายน ของทุกปี เป็น "วันคล้ายวันสวรรคต” แห่ง “สมเด็จพระราชวังบวรราชเจ้า มหาสุรสิงหนาท กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ในรัชกาลที่ ๑” ขอให้ชาวไทยทุกท่านน้อมสักการะในพระมหากรุณาธิคุณ พร้อมทั้งน้อมรำลึกและยึดถือพระเกียรติคุณของพระองค์ท่านเป็นหลักในการดำรงตน เพื่อเสริมสร้างความมั่นคงและความเจริญก้าวหน้าของชาติบ้านเมืองสืบไป