11/11/2026
➡️CIEKAWOSTKA⬅️
Dmowski i Piłsudski. Dwaj wielcy rywale, którzy walczyli o tę samą Polskę
Jest w tej historii coś niezwykłego. Dwaj ludzie, którzy odegrali ogromną rolę w odzyskaniu przez Polskę niepodległości, przez większość życia byli politycznymi przeciwnikami.
Różnili się poglądami, temperamentem, wizją państwa, a nawet tym, kogo uważali za największego wroga Polski.
Józef Piłsudski i Roman Dmowski.
Dzisiaj widzimy ich obok siebie na pomnikach, w podręcznikach i podczas obchodów 11 listopada. Ale gdyby przenieść się do początku XX wieku, zobaczylibyśmy dwóch zaciekłych rywali, którzy potrafili działać przeciwko swoim planom.
Co ciekawe, w ich historii pojawiają się nawet rywalizacja o kobietę, tajne rozmowy w Japonii i polityczne porozumienie zawarte wbrew wzajemnej niechęci.
1. Zaczęło się od dwóch zupełnie innych pomysłów na Polskę
Pod koniec XIX wieku Polski nie było na mapie od ponad stu lat.
Piłsudski był związany z ruchem socjalistycznym i tradycją powstańczą. Uważał, że niepodległość trzeba będzie wywalczyć, tworząc własne organizacje wojskowe i wykorzystując wojnę między zaborcami.
Dmowski był przywódcą ruchu narodowego. Wierzył przede wszystkim w organizację społeczeństwa, budowanie siły narodowej i skuteczną dyplomację.
Największy spór dotyczył jednak Rosji i Niemiec.
Piłsudski: głównym przeciwnikiem na drodze do niepodległości była dla niego Rosja. Liczył na jej osłabienie i rozbicie systemu zaborów.
Dmowski: za najgroźniejszego wroga polskości uważał Niemcy. W określonych warunkach dopuszczał taktyczną współpracę z Rosją przeciwko niemieckiej ekspansji.
Różnili się też wizją przyszłego państwa. Piłsudski myślał o wielonarodowej federacji na wschodzie Europy, natomiast Dmowski dążył do silnego państwa narodowego, z dominującą rolą polskiej kultury i tożsamości.
Te różnice nie były drobiazgami. Dotyczyły samych fundamentów przyszłej Polski.
2. Kobieta, która pojawiła się w życiu obu polityków.
Jedna z najbardziej intrygujących historii dotyczy Marii Juszkiewiczowej, późniejszej pierwszej żony Józefa Piłsudskiego.
Maria była piękną, inteligentną i zaangażowaną politycznie kobietą. W Wilnie prowadziła dom, w którym spotykali się ludzie z różnych środowisk patriotycznych.
Bywali tam zarówno Dmowski, jak i Piłsudski.
Według popularnej opowieści obaj zabiegali o względy Marii, a ona wybrała Piłsudskiego. Dmowski miał to bardzo przeżyć.
Ale tutaj warto oddzielić legendę od historii. Kontakty obu polityków z Marią są udokumentowane. Natomiast twierdzenie, że odrzucona miłość była źródłem ich wieloletniego konfliktu, nie jest dostatecznie potwierdzone.
Ich polityczna rywalizacja miała znacznie głębsze przyczyny.
3. Tokio, 1904 rok. Dwaj Polacy jadą na drugi koniec świata… i przeszkadzają sobie nawzajem.
Trwa wojna rosyjsko-japońska. Japonia walczy z carską Rosją, która jest jednym z zaborców Polski.
Piłsudski dostrzega okazję: skoro Japonia walczy z Rosją, może pomóc Polakom wywołać powstanie przeciw caratowi?
Jedzie więc do Japonii, aby zabiegać o wsparcie.
Ale do Tokio przybywa również Roman Dmowski.
I co robi?
Przekonuje Japończyków, że pomysł Piłsudskiego na powstanie jest nierealistyczny i nie należy go popierać.
Dmowski obawiał się, że kolejne nieudane powstanie przyniesie Polakom straszliwe represje.
Obaj odbywają wielogodzinną rozmowę w cztery oczy. Nie dochodzą do porozumienia.
Wyobraź sobie tę sytuację: dwóch Polaków, tysiące kilometrów od ojczyzny, w obcym kraju. Obaj chcą odzyskać niepodległość. A jednak jeden przekonuje Japończyków do planu, który drugi próbuje powstrzymać.
To naprawdę się wydarzyło.
4. Rok 1918. Historia sprawiła, że obaj okazali się Polsce potrzebni.
I dochodzimy do 11 listopada.
Podczas I wojny światowej Piłsudski i Dmowski znaleźli się po przeciwnych stronach wielkiego europejskiego konfliktu.
Piłsudski początkowo walczył przeciwko Rosji u boku Austro-Węgier i Niemiec. Gdy przestał z nimi współpracować, Niemcy go uwięzili.
Dmowski tymczasem działał na Zachodzie, zabiegając o poparcie Francji, Wielkiej Brytanii i innych państw Ententy dla niepodległej Polski.
A potem nastąpił niezwykły zbieg wydarzeń.
Rosja pogrążyła się w rewolucji. Niemcy i Austro-Węgry przegrały wojnę. Rozpadały się wszystkie trzy mocarstwa zaborcze.
10 listopada 1918 roku Piłsudski wrócił do Warszawy z niemieckiego więzienia. Nazajutrz przejął naczelne dowództwo nad polskim wojskiem.
Dmowski był wtedy na Zachodzie, gdzie zabiegał o uznanie i granice odrodzonego państwa.
Nie był to harmonijny duet. Obaj mieli własne środowiska polityczne, własne ambicje i nieufność wobec rywala. Ale ich działania, mimo konfliktu, przyczyniły się do odbudowy polskiej państwowości.
5. Niezwykły list Piłsudskiego do Dmowskiego.
W grudniu 1918 roku Polska była już wolna, ale wciąż słaba, a jej granice niepewne.Piłsudski wiedział, że jeśli Polacy pojadą na konferencję pokojową jako dwa skłócone obozy, wielkie mocarstwa mogą wykorzystać ich podziały.
Dlatego 21 grudnia napisał do swojego wieloletniego przeciwnika.
Zachował się ten list. W jednej z opublikowanych wersji zaczyna się od słów:
Drogi Panie Romanie,
Piłsudski prosił Dmowskiego o pomoc w stworzeniu jednej reprezentacji Polski wobec aliantów.
To był ważny gest polityczny: człowiek, który od lat rywalizował z Dmowskim, uznawał, że w tej sprawie współpraca jest konieczna.
W 1919 roku na konferencji pokojowej w Paryżu polskie interesy reprezentowali między innymi Dmowski i Ignacy Jan Paderewski. To oni 28 czerwca podpisali w imieniu Polski traktat wersalski.
6. A czy później się pogodzili? Nie do końca.
Po odzyskaniu niepodległości ich drogi nadal się rozchodziły.
Konflikt nie dotyczył już wyłącznie sposobu odzyskania Polski, ale tego, jaką Polską ma być niepodległa Rzeczpospolita i kto ma nią rządzić.
Dmowski nadal był związany z obozem narodowym. Jego program obejmował silny nacjonalizm i poglądy antysemickie, które również stanowią część jego historycznego dorobku.
Piłsudski podkreślał znaczenie państwa ponad partyjnymi podziałami, lecz w 1926 roku przeprowadził zbrojny przewrót majowy. Doprowadził on do śmierci setek ludzi i zapoczątkował odchodzenie Polski od demokracji parlamentarnej w stronę rządów autorytarnych.
Rywalizacja ich obozów trwała nadal.
7. Dlaczego więc dzisiaj stoją obok siebie?
Bo 11 listopada nie jest rocznicą zwycięstwa jednej partii czy jednego polityka.
Jest świętem odzyskania państwa.
Piłsudski i Dmowski symbolizują dwie różne drogi do tego celu. Ale byli też inni: Paderewski, Witos, Daszyński, Korfanty, Haller i tysiące ludzi, których nazwiska nie znalazły się w podręcznikach.
Co więcej, 11 listopada jest datą symboliczną. Polska nie odzyskała pełnej niepodległości w jednej chwili. Jej instytucje i granice kształtowały się przez kolejne lata, a samo święto ustanowiono oficjalnie dopiero w 1937 roku.
I właśnie dlatego ta historia jest tak ciekawa.
Nie trzeba udawać, że Piłsudski i Dmowski byli przyjaciółmi. Nie trzeba też ukrywać ich błędów, sporów ani ciemniejszych kart ich działalności.
Byli rywalami, którzy różnili się niemal we wszystkim, co dotyczyło polityki. A jednak obaj zapisali się w historii odzyskania niepodległości.
I może właśnie w tym tkwi jedna z najważniejszych lekcji 11 listopada: ludzie nie muszą się lubić ani zgadzać ze sobą, żeby w decydującym momencie potrafili działać na rzecz wspólnego państwa.
Bo odzyskanie Polski w 1918 roku nie było dziełem jednego człowieka. Było rezultatem wysiłków ludzi, którzy często bardzo ostro się ze sobą spierali.
A ich spory są równie ważną częścią naszej historii jak ich osiągnięcia.
