05/15/2026
ՀՐԱԺԵՇՏ՝ ԸՆԿԵՐ ԹԱԹՈՒԼԻՆ
Հայ Օգնութեան Միութիւնը կորսնցուց վերջին շուրջ երեսուն տարիներուն մեր կազմակերպութեան անգնահատելի ծառայութիւններ մատուցած՝ բոլորին սիրելի ընկեր Թաթուլ Սոնենց- Փափազեանը։
Կազմակերպութեան մը առաքելութեան, տեսլականին եւ ծաւալած աշխատանքներուն մասին յստակ եւ ճշգրիտ տեղեկութիւններուն արժանահաւատ աղբիւրը անոր պաշտօնաթերթն է, ՀՕՄի պարագային՝ «Հայ Սիրտ»ը, որ շնորհիւ ընկեր Թաթուլին արհեստավարժ աշխատանքին, վերածուեցաւ հայ մամուլին մէջ իր իւրայատուկ տեղը ունեցող պարբերաթերթի մը։ «Հայ Սիրտ»ը բաբախեց մեր ընկերոջ հոգածութեամբ, բծախնդիր աշխատանքով եւ խմբագրի անոր «նշդրակ»ին տեղին միջամտութիւններով։ «Հայ Սիրտ»ի իւրաքանչիւր նոր հրատարակութեամբ, առաւել ի յայտ եկաւ անոր պատասխանատուութեամբ լոյս տեսածՀՕՄի պաշտօնաթերթը, հիանալի ձեւաւորմամբ, շինիչ եւ հետաքրքրական բովանդակութեամբ։ Յատկապէս նշանակալից եղան անոր առաջնորդող յօդուածները։
Ընկեր Սոնենց իրաւամբ հանդիսացաւ ՀՕՄի պաշտօնաթերթին առանցքային դէմքը, իրեն յատուկ արհեստավարժութեամբ, գեղարուեստական բարձր ճաշակով, անթերի հայերէնով եւ անգլերէնով։ Անվարան կարելի է հաստատել, որ մինչեւ իր հանգստեան կոչուիլը՝ 2024ին, ան ամենայն պատասխանատուութեամբ վարեց ՀՕՄի հրատարակութիւններու խմբագիրի պաշտօնը։
Հոս պէտք է նաեւ կատարել հաստատում մը։ Ընկեր Թաթուլի ներկայութիւնը իսկապէս եղաւ խթան՝ անշեղօրէն քալելու մեր հիմնադրին եւ վեթերաններուն ուղիէն։ Անոր խորհուրդները եւ թելադրանքները առաջնորդեցին եւ ուղղեցին, ապահովելով Հայ Օգնութեան Միութեան երթին իւրաքանչիւր հանգրուանը։ Իսկ երբ ան ստանձնեց Կեդրոնական գրասենեակի տնօրէնութիւնը, աշխատանքը կազմակերպեց եւ տնօրինեց՝ միշտ առաջնորդուելով ՀՕՄի սկզբունքներով։
Բազմաթիւ եւ բազմաբնոյթ են ընկեր Թաթուլի կատարած աշխատանքները՝ ազգային մակարդակի վրայ։ Այս իմաստով՝ Հայ Օգնութեան Միութեան համար պատմական եղելութիւն մը եղաւ Սօսէ Մայրիկի աճիւններուն Եգիպտոսէն Հայաստան փոխադրութիւնն ու Եռաբլուրի մէջ թաղումը, որուն մէջ կարեւոր դերակատարութիւն ունեցաւ ան եւ նոյնիսկ կարելի է հաստատել, որ նախաձեռնողը եղաւ։
Տակաւին շատ բան կարելի է արձանագրել անորանձին, մտաւորականի, ազգային- հասարակական գործիչի արժանիքներուն մասին։ Ան եղաւ մեր իրականութեան մէջ իր միութենական եւ կազմակերպական գործունէութիւնը ամենայն յանձնառութեամբ ստանձնած նուիրեալ մը, որուն վաստակը բաւարար է հաստատելու, որ Հայ Օգնութեան Միութեան համար եղաւ առանցքային դէմք մը։
Հայ Օգնութեան Միութիւնը ունի հոգեկան անբացատրելի գոհունակութիւն, որ ընկեր Թաթուլի նման հաւատաւոր հայ մը եւ մասնագէտ մը ունեցած է իր կողքին։ Գործիչ մը, որուն ներդրումը առանցքային ու անուրանալի է միութեան հրատարակչական մարզին մէջ։
Մահը՝ մերն է, մենք՝ մահինը։ Բայց մահկանացուն կը դառնայ անմահ՝ իր վաստակով, երախտաշատ աշխատանքով, իր ետին ձգած ժառանգութեամբ։ Ընկեր Թաթուլ այս իմաստով կը գտնուի առաջատար դիրքերու վրայ։ Ասիկա ալ մեր մխիթարութիւնն է։
Վարձքդ կատա՛ր սիրելի ընկեր։ Գործեցիր եւ պատմութեան անցար։ Յիշատակդ յաւերժ պիտի ապրի՝ ՀՕՄի փափախուն Սիրտին իւրաքանչիւր տրոփիւնին մէջ։
ՀԱՅ ՕԳՆՈՒԹԵԱՆ ՄԻՈՒԹԵԱՆ
ԿԵԴՐՈՆԱԿԱՆ ՎԱՐՉՈՒԹԻՒՆ
ԽԱՉՈՒՀԻՆԵՐԸ
ՀՕՄի Հարիւրամեակին
Անապատի տարածքին,
ուր կը տիրէ միայն
լռութիւնն անծայրածիր,
Խզուած լոկ ոռնացող քամիէն,
որ կը հալածէ աւազները
ժամանակին, ու կը կանգնէ օդատեսիլ
տաճարները յաւիտենականին՝
որոնց բարձրադիր դռները՝
այժմ լայնօրէն բաց,
կ՛ընդունին մնացորդացը
մարդկայնութեան․․․․
Անապատի տարածքին,
Ուր արեգակը կը սպառէ հոգին
ամէ՛ն ինչի, որ կը շնչէ կամօքն
կեանքի եւ Աստուծոյ,
կը քալեն կմախքներն անոնց,
որոնք երէկ տակաւին էին
մարդ, կին ու մանուկ, հայր,
մայր, քոյր ու որդի՝
այժմ անծայրածիր սեղան
մարդկային յօշոտուած միսի -
դժոխային խնճոյք մը անգղներու,
շնագայլի ու մարդակերպ
գազաններու ․․․
Անապատի տարածքին,
Բնօրրանէն իր հեռու,
Հինաւուրց հունտը Հայկի,
Հրդեհեալ կը մխայ որպէս խունկ՝
Ի փառս Բելի ու Կայէնի
Որ սպաննեց իր եղբայրն
ու հեռացաւ Եդեմէն՝ ցանելու համար
շեղբերը ապագայ սպանդին՝
արեւելքի արիւնահոտ հողի սրտին-
ծննդավայրն արեգակին՝
որ այժմ ահով կը սուրայ արեւմուտք-
անյոյս ճամբորդ դէպի անհաս յոյս
լոյս ու հաւատք ---
Անապատի տարածքէն
Դէպի հիւսիս եւ արեւմուտք,
Անհետ չկան կռունկներու երկնասլաց
Լուռ հողերու վերեւ ջրդի,
որոնց մշակներն ինկան հնձուած
ատելութեան եւ յղփութեան
գերանդիի շեղբին՝
յանուն բռնապաշտ երազներու
արիւնաբորբ ջրհեղեղին
որ հոսեր է ու կը հոսի
արեւելքէն արեւմուտք եւ ետ
դէպ՛ Էրկենեքոնի
ցնորածին արեւելք,
արշաւելով կատաղութեան
ժանտ փրփուրը բերնին
դէպի վերջնական նուաճումը
մարդկայնութեան կիսականգուն
կամ աւերակ ամրոցներուն,
ի փա՛ռս անապատի մարգարէին
թրահատու մահիկին
որուն ցոլքն ահա՛ կը ծփայ
լեռնաշխարհէն դէպ՝ անապատ,
դէպի Տէր Զօր երկարող
արեան ծովու երեսին՝
ուր թեւածող ո՛չ մի կռունկ
կը սաւառնի աւազներու տարածքին
իջնելու ստորեւ՝ ի պատասխան
աքսորեալի տխուր կանչին
խապրիկի մը ի խնդիր
բիւր կմախքներէն կենդանի ․․․
****
Եւ ահա՛,
անապատէն հեռու,
դուստրերը խրոխտ Արամազդի,
Անահիտի՛ն առաքինի,
Անվեհե՛ր Վահագնի
ու չքնաղ Աստղիկի,
խնկարկուներն անարատ
Աստուածամօր եւ Յիսուսի
կը լսեն կոչն աղեխարշ
խոշտանգուող արիական հարազատի
թափուած բոսոր արեան,
վառելանիւթ՝ բոցավառ դժոխքի նոր
զենարանին, Տէր Զօր կոչեցեալ
անապատին հնոցներուն ․․․
Անսալով կոչին անապատին,
ահա՛ կանգնած են անոնք սրտով
սգաւոր, որպէս լուսափայլ լեգէոն գութի
եւ անսահման սիրոյ ․․․․
****
Եւ ահա՛
կանայք փափկասունք
հայոց աշխարհի կը հագնին
հանդերձանքն սպիտակ
անդարձ նուիրումի,
կարմիր ու կապոյտ խաչով զրահեալ-
երանգներովն արեան ու երկնքի,
ու կը շտապեն փրկելու
վերապրողները հայկեան հունտին,
անխա՛խտ հաւատքովն
իրենց երդումին
հանդէս կարդալով Կայէնի, Բելի,
Հազկերտի, Համիտի եւ
Օսմանի գայլածին սերունդին ձգնած
Գազանատիպ արարածներուն
լիրբ կաղկանձներուն,
սպիտակազգեստ
դուստրերն ու քոյրերն արի
Սրբոցն Հռիփսիմէի ու Գայեանէի
եւ Սերոբ Աղբիւրի անվախ կենակից
Սօսէ Մայրիկի, զինուած ուխտովն
Օգնութեան խաչի, օրինակովը խաչեալ
Փրկիչի, եւ անհուն սիրովը
մայր հայրենիքի,
ահա՛,ամոքիչ ձեռքովը գթութեան,
անոնք կը զգետնեն սեւ ուրուականը
գազանային վայրագութեան
հոգեկան անապատին ․․․
****
Եւ այժմ ,
Հարիւրամեայ նուիրումի
պսակը ճակտին, փաղանգն այս անգին
խաչակիր կիներու –
դպրութեան ջահի, մեսրոպեան տառի,
Սայաթ Նովայի ու Կոմիտասի
տաղին ու պարին պահակն այս արի –
լոյս խաւար օրերու
երկար շարանն իր ետին,
կանգուն է այսօր որպէս շարքային,
որպէս ՀՕՄուհի, հայեացքն ապագային
պատրաստ սրբելու արիւնն ու արցունքը
արկածեալին եւ այրիին, ծնողազուրկ
անտուն որբուկին ․․․մինչեւ խաւարին
աստղերն անհունին։
ԹԱԹՈՒԼ ՍՈՆԵՆՑ
2010
FAREWELL TO UNGER TATUL
The Armenian Relief Society mourns the loss of a beloved friend and devoted member, Unger Tatul Sonentz-Papazian, who for nearly three decades selflessly served our organization.
The true reflection of an organization’s mission, vision, and accomplishments is found in its official publication. For the Armenian Relief Society, that publication was Hai Sird, which, through Unger Tatul’s professionalism and dedication, became a distinguished and respected voice within the Armenian press. Hai Sird pulsed with his care, meticulous attention, and thoughtful editorial guidance. With each new issue published under his direction, the ARS official periodical grew ever more refined in design, richer in substance, and more engaging in content. Especially memorable were his leading editorials, which reflected both insight and conviction.
Unger Sonentz rightfully became the defining figure of the ARS publication, distinguished by his professionalism, elevated artistic sensibility, and fluency in both Armenian and English. Until his retirement in 2024, he carried the responsibility of Editor of ARS Publications with unwavering dedication and integrity.
It is important to acknowledge that Unger Tatul’s presence was a source of inspiration for us, urging us to stay committed to the path established by our founders and veteran members. His advice and guidance consistently directed and strengthened our efforts, helping to preserve the mission of the Armenian Relief Society throughout every stage of its journey. Later, when he took the role of Executive Director of the Central Office, he diligently organized and managed its operations, always guided by the principles and values of the ARS.
Unger Tatul’s contributions on the national level were many and far-reaching. Among them, the transfer of Sose Mayrig's remains from Egypt to Armenia and her burial at Yerablur Military Memorial Cemetery stand as a historic undertaking for the Armenian Relief Society. He played a vital role in this effort and may rightfully be regarded as one of its principal initiators.
There is still much that can be said about his character, his qualities as an intellectual, and his role as a national and public figure. He was a devoted servant of our community, one who embraced his organizational responsibilities with complete commitment and selflessness. His accomplishments alone are enough to affirm that he was truly one of the central figures of the Armenian Relief Society.
The Armenian Relief Society holds a profound and indescribable sense of gratitude for having had beside it such a faithful Armenian and accomplished professional as Unger Tatul — a leader whose contribution to the organization’s publishing mission remains both invaluable and enduring.
Death is the destiny of all humanity, yet one becomes immortal through one’s deeds, devoted service, and the legacy left behind. In this sense, Unger Tatul stands among the foremost. In this, we find our consolation.
Rest in peace, Sireli Unger. You served with devotion, and your name has become part of history. Your memory shall live on forever in every heartbeat of the ever-throbbing Heart of the Armenian Relief Society.
ARMENIAN RELIEF SOCIETY CENTRAL EXECUTIVE BOARD
BEARERS OF THE CROSS
To a Century of Khachuhis…
In the desert
where nothing grows
but silence
disturbed only
by the wind that shifts
the sands of time
and the dunes of eternity
whose gaping gates
now open wide
to receive the remains
of humanity…
In the desert
where the sun bleaches
the very soul of all things
alive with the breath
of life and will of God
walk the skeletons
of those who used to be
man woman and child
father mother sister and son
now an endless spread
of human carrion
an infernal feast
for vulture and jackal
and manlike beast…
In the desert
far from the highlands
the ancient seed of Haik
is burned as incense
to the glory of Bel and Cain
who slew Abel and fled Eden
to plant and grow blades of sin
in the blood soaked
soil of the east
birthplace of a sun
now heading ever west
in its futile journey
in quest of a place of rest…
In the desert
there are no cranes
soaring silent above a land
whose tillers have been mowed
felled by the scythe
of hatred and greed
of crimson dreams of empire
like a rising tide
flowing red from east to west
and back to a mythical east
of Ergenekon
foaming with fury
in a savage rampage
to a final conquest and lasting glory
of the crescent moon
reflected in a sea of blood
flowing from sacked highlands
covered with gore
and scorched fields
to the searing sands of Der Zor
where no crane on the wing
ever soared or hovered over a dune
to answer the strangled call
and silenced quest of news
from the quick and the dead…
Far from the desert
daughters of austere Aramazd
and chaste Anahit
fearless Vahagn and
fair Astghik
hear the curdling call
of kindred flesh and blood
poured as fuel onto the flames
of a resurgent Hades
now called Der Zor…
Summoned by the desert
Behold! They stand in searing sorrow
like luminous legions of mercy
and succor
to be counted once more
and to don the white vestments
of the bearers of the cross
both blood red and sky blue
and rush to rescue
what is left of Haik’s seed
with faith in their creed
defying the snarls and howls
of the lupine brood of Cain
and Bel, Hazgerd
and Hamid
these daughters and sisters
of Hripsimeh and Gayaneh
and the intrepid consort
to the early spring of righteous uprising –
the heroic Soseh!
march to the desert armed
with the cross and heart of mercy
and with unbound faith
in God and country…
And for a century since
the dark desert days
of the gathering crimson clouds
of the great crime of the century
these bearers of the cross
these mothers sisters wives
and daughters
of the house of Haik and Armenak
still stand to be counted
to gently wipe away
the blood and the tears
of the wounded the widow
and the orphans’ fears…
For another hundred years…
Tatul Sonentz
2010
