02/10/2026
Trikut Jain basadi, Kalloli
(Shantinath, Parshwanath, Chandranath as well as Neminath teerthnkar)
ದೇವರ್ ಕಲ್ಲೋಳಿ
೧,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಳೆಯ ರಟ್ಟರ ವೈಭವ
ಬೆಳಗಾವಿ-ವಿಜಯಪುರ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ, ಗೋಕಾಕ್ನಿಂದ ಕೇವಲ ೧೫ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪುರಾತನ ಗ್ರಾಮ—ಕಲ್ಲೋಳಿ. ಇತಿಹಾಸದ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು 'ದೇವರ್ ಕಲ್ಲೋಳಿ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಜನಪದರ ಪ್ರಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೊಮ್ಮೆ ೧೦೦ ಜೈನ ಬಸದಿಗಳ ವೈಭವವಿತ್ತು. ಇಂದಿಗೂ ಈ ಮಣ್ಣಿನ ಉತ್ಖನನದಲ್ಲಿ ಪುರಾತನ ತೀರ್ಥಂಕರ ವಿಗ್ರಹಗಳ ಅವಶೇಷಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ, ಇವು ಇದರ ೧,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಳೆಯ ವೈಭವಯುತ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ.
ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಶಾಂತಿನಾಥ ಬಸದಿಯನ್ನು ರಟ್ಟ ರಾಜವಂಶದ ರಾಜರು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು, ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ವಂಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಹಳೆಗನ್ನಡ ಲಿಪಿಯ ಶಾಸನವು ಇತಿಹಾಸದ ಪದರಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತದೆ. ಶಕ ೧೧೨೭ (೧೧೦೫–೧೧೦೬ ಇಸವಿ) ಮತ್ತು ೧೦೦೮ ಇಸವಿಯ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ಕಲ್ಲೋಳಿ ಗ್ರಾಮದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಜೈನ ಮಹಾಕವಿ ಪಾರ್ಶ್ವ ಪಂಡಿತರು ರಚಿಸಿದ್ದರು—ಅದೇ ಪಾರ್ಶ್ವ ಪಂಡಿತರು, ಯಾರು 'ಪಾರ್ಶ್ವನಾಥ ಪುರಾಣ'ವನ್ನು ರಚಿಸಿದರು."
"ಈ ಶಾಸನವು ಹಗರತಗೆ ನಾಡಿನ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜರಸರು ಈ ಜಿನಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು ಮತ್ತು ರಟ್ಟ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯರು ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ೨,೦೦೦ 'ಕಂಬ' ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಆಗಿನ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಆವರಣದಲ್ಲಿರುವ ೪ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಬಾವಿಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಇದೆ.
ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯ ಪೂಜೆಗಾಗಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ 'ಪುಷ್ಪ-ಕೃಷಿ' (ಹೂವಿನ ಕೃಷಿ), ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ೪ ಪವಿತ್ರ ಬಾವಿಗಳ ಸುಂದರ ವಿವರಣೆಯಿದೆ.
ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಸಾಮ್ರಾಟ ಕೃಷ್ಣ ದ್ವಿತೀಯರ ವಂಶಜರಾದ—ರಟ್ಟ ರಾಜರು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಸಮೃದ್ಧಗೊಳಿಸಿದರು. ಶಕ ೧೧೨೭ (೧೧೦೫-೧೧೦೬ ಇಸವಿ) ಮತ್ತು ೧೦೦೮ ಇಸವಿಯ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಂದಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳಾದ ಕೂಪನಪುರ ಕಲ್ಲೋಳಿ, ಸಿದನಕಲ್ಲೋಳಿ, ಕಂಕನೂರ್, ಹಂಸೋಗೆ, ಹರತಗಿರಿ ನಾಡು ಮತ್ತು ಕುರಂಬೆತ್ ಕುಂಪಣದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.
ಈ ಜಿನಾಲಯವು ಕೇವಲ ಒಂದು ದೇವಾಲಯವಾಗಿರದೆ, ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಮತ್ತು ಮುನಿಗಳ ವಿದ್ಯಾಪೀಠವಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿನ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ತರ್ಕತ್ರಯ ಗ್ರಂಥದ ರಚನೆಗಾರರಾದ ಮಹಾಕವಿ ವಾದಿರಾಜ, ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರ-ಪ್ರವೀಣ ಮುನಿಚಂದ್ರ ಮುನಿ, ವೀರಣಂದಿ, ಭಾವಸೇನ ಮತ್ತು ದೇವನಂದಿಯವರ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಕೊಡುಗೆಯ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಶ್ರುತಕೀರ್ತಿ, ನೇಮಿಚಂದ್ರ, ಲಲಿತಕೀರ್ತಿ, ವಿದ್ಯಾನಂದ ಮತ್ತು ಸುಭಾಷಚಂದ್ರರಂತಹ ಮಹಾನ್ ಮುನಿ-ಭಟ್ಟಾರಕರ ಸಮೃದ್ಧ ಜ್ಞಾನ-ಪರಂಪರೆ ದಾಖಲಾಗಿದೆ.
ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ದಕ್ಷಿಣ-ಮುಖಿ ತ್ರಿಕೂಟ ಬಸದಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಭವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಮೂರು ಗರ್ಭಗೃಹಗಳು ಜೈನ ದರ್ಶನದ ಮೂಲಭೂತ ಸ್ತಂಭಗಳಾದ 'ರತ್ನತ್ರಯ'—ಸಮ್ಯಕ್ ಜ್ಞಾನ, ಸಮ್ಯಕ್ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸಮ್ಯಕ್ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ."