19/06/2026
“ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਲਈ ਵੀ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਹਰ ਇੰਚ ਖੇਤੀ ਹੇਠ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਤਿੰਨ ਫ਼ਸਲਾਂ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ।”
ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਰੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਇਹ ਮਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਡੂੰਘੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇਹ ਗੱਲ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਢਾਂਚਾਗਤ ਚੁਣੌਤੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ—“ਰਿਸੋਰਸ ਕਰਸ” ਜਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਸਰਾਪ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕੀਮਤੀ ਸਰੋਤ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਉਸ ’ਤੇ ਅਤਿਅਧਿਕ ਨਿਰਭਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹੀ ਸਰੋਤ ਖ਼ੁਦ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
CIPT ਦੀ ਪੋਡਕਾਸਟ ਲੜੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹਨ ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਰੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ—ਸੇਵਾਮੁਕਤ IAS ਅਧਿਕਾਰੀ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਕੈਂਬਰਿਜ ਵਿੱਚ Continuing International Policy Fellow ਅਤੇ Insights from the Frontlines of Governance ਦੇ ਲੇਖਕ। ਇਸ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਰਿਆਲੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਧਰਤੀ ਇਸੇ “ਰਿਸੋਰਸ ਕਰਸ” ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣ ਗਈ।
ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ, ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਅੱਜ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਦੋਵੇਂ ਠਹਿਰਾਅ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਭਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭੂਜਲ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵੀ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਾਹ ਕਣਕ-ਝੋਨੇ ਦੇ ਸਥਿਰ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਹੋਰ ਲਾਭਕਾਰੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵੱਲ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਕੁਮਾਰ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਲੋੜ ਹੈ ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਤੀਗਤ ਢਾਂਚੇ ਦੀ, ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸਾਨ ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਸਕਣ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਬਦਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰਉਤੇਜਕ ਗੱਲਬਾਤ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਖੋ।
🎙️ CIPT Podcast Series | Episode 5
******
"We do not spare our land even for a day. Every inch of the land is cultivated and every farmer is taking three crops because they have learnt to do it through policies and programmes."
This poignant observation by Mr. Suresh Kumar captures the central paradox of Punjab's agricultural success. Spoken with a deep compassion for both the agrarian community and the land that has sustained generations, it highlights a profound structural challenge: the resource curse. When an abundance of a vital resource leads to over-dependence, the resource itself eventually begins to decay.
In the fifth episode of CIPT’s podcast series, we sit down with Mr. Suresh Kumar, retired IAS officer, Continuing International Policy Fellow at the University of Cambridge, and author of 'Insights from the Frontlines of Governance'. In this unfiltered discussion, he decodes how Punjab's lush landscape became vulnerable to this very curse.
While the Green Revolution initially multiplied farmer incomes, production and productivity have now stagnated. Decades of intensive, continuous cultivation have left the soil with no time to recuperate, resulting in severe water table depletion and a looming threat to future food security.
The path forward requires shifting away from the rigid wheat-paddy rotation toward other remunerative cash crops. However, as Mr. Kumar emphasizes, this transition cannot be borne by the farmer alone. It requires presenting viable alternatives and actively hand-holding the community through robust policy frameworks, institutional backing, and sustained financial support.
Watch this compelling conversation to understand the structural shifts needed to secure the future of Punjab's agriculture.
🎙️CIPT Podcast Series | Episode 5
🎥 Join the conversation by clicking the link:
https://youtu.be/ZyOtEyoR9FU?si=xsQljtn28bi-xUTu
