25/07/2026
ਮੀਰਾ ਬਾਈ (ਜਾਂ ਮੀਰਾਬਾਈ) 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਕਵਿੱਤਰੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਤ ਸਨ। ਉਹ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਜਨਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ।
# # # ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਜੀਵਨ
- **ਜਨਮ**: ਲਗਭਗ 1498-1504 ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਕੁਡਕੀ (ਹੁਣ ਬਿਆਵਰ/ਪਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਮੇੜਤਾ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ।
- **ਪਰਿਵਾਰ**: ਉਹ **ਰਾਠੌੜ ਰਾਜਪੂਤ** ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰਾਓ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰਾਠੌੜ ਸਨ, ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਰਾਓ ਦੂਦਾ ਜੀ (ਮੇੜਤਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ)। ਉਹ ਜੋਧਪੁਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਰਾਓ ਜੋਧਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪੋਤੀ ਸਨ।
- **ਵਿਆਹ**: 1516 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮੇਵਾੜ (ਉਦੈਪੁਰ) ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ ਭੋਜਰਾਜ ਸਿਸੋਦੀਆ (ਰਾਣਾ ਸਾਂਗਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ 1521 ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਕੇ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।
- **ਭਗਤੀ ਜੀਵਨ**: ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ। ਵਿਧਵਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ੁਲਮ ਹੋਏ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਨਾ ਹਟੀਆਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਅਤੇ ਦਵਾਰਕਾ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ।
- **ਮੌਤ**: ਲਗਭਗ 1546-1547 ਵਿੱਚ ਦਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਲੋਕ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈਆਂ।
# # # ਬਿਰਾਦਰੀ / ਜਾਤ
ਮੀਰਾ ਬਾਈ **ਰਾਜਪੂਤ** ਬਿਰਾਦਰੀ (ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ **ਰਾਠੌੜ ਰਾਜਪੂਤ**) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ (ਭਜਨ) ਅੱਜ ਵੀ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਬਾਗੀ ਭਗਤ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਣਾਇਆ।