06/11/2026
Warto przeczytać!
Skąd bierze się autyzm? W tym roku ukazało się kilka dużych badań, które przybliżają odpowiedź. Żadne nie wskazało jednej przyczyny, ale każde dodało coś nowego do tego, co już wiemy. Opiszę je po kolei.
Rozpoznanie genetyczne ma dziś tylko około 15% osób z autyzmem. Pozostałe 85% to przypadki bez wskazanej konkretnej przyczyny. We wrześniu National Autistic Society, po przeglądzie badań, jednoznacznie stwierdziło, że podłoże autyzmu jest genetyczne, choć u większości osób nie umiemy jeszcze wskazać, które konkretnie zmiany odpowiadają za rozwój autyzmu [1].
Muszę tu jednak coś wyjaśnić. Badania na ponad dwóch milionach osób z pięciu krajów szacują, że geny odpowiadają za około 80% ryzyka rozwoju autyzmu w populacji [2]. To nie sprzeczność z tymi 15% rozpoznań, gdzie wskazano konkretne geny. Podłoże autyzmu jest bowiem w większości poligeniczne, to znaczy, że odpowiada za nie tysiące pospolitych wariantów, z których każdy ma znikomy wpływ [1]. To dlatego u większości osób nie da się wskazać jednego genu winowajcy, mimo że genetyczny wkład w ryzyko jest dominujący.
W sierpniu zespół z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Francisco opublikował w czasopiśmie Science największą mapę molekularną autyzmu, jaka kiedykolwiek powstała [3]. Przeanalizował ponad 1800 interakcji między białkami produkowanymi przez ponad 100 genów ryzyka, korzystając z modeli ludzkiego mózgu hodowanego w laboratorium. I co odkryto?
Setki zupełnie różnych mutacji genów zaburzają pracę tych samych kompleksów białkowych, które najczęściej sterują budową synaps, czyli połączeń między neuronami, oraz harmonogramem dojrzewania komórek nerwowych. To dobra wiadomość dla dalszych badań: jeśli różne mutacje uszkadzają te same struktury, to nie trzeba badać każdej z nich osobno, wystarczy je zrozumieć. Badacze jednak zaznaczają, że mapa obejmuje głównie postać głęboką autyzmu, dotyczącą około 30% osób ze spektrum, i że od tych odkryć do jakichkolwiek zastosowań klinicznych dzielą nas lata [3].
A co z tymi 85% przypadków autyzmu bez rozpoznania konkretnego genu? W październiku badacze z King's College London, Toronto i Nowego Jorku pokazali, gdzie może kryć się brakująca część odpowiedzi: w mikroeksonach. To bardzo krótkie fragmenty genu, na tyle krótkie, że przez lata traktowano je jak nieistotny szum. Wykorzystując uczenie maszynowe, badacze zidentyfikowali rzadkie warianty, które zaburzają działanie tych fragmentów u 2,5% osób z autyzmem, przy czym cztery na pięć z tych osób dotąd nie miały żadnego wyjaśnienia swojej diagnozy [4].
Dlaczego autyzm rozpoznaje się u chłopców 4 razy częściej? To też jest związane z genami. W tym roku pojawiły się dwie niezależne wskazówki. Zespół Hudy Zoghbi z Baylor College of Medicine zidentyfikował drobne zmiany w sąsiedztwie genu MECP2 na chromosomie X, które obniżają jego aktywność w ludzkich neuronach o około 30%. Chłopcy mają tylko jedną kopię tego genu, odziedziczoną po matce. Dziewczynki mają dwie, więc sprawniejsza kopia może wyrównać efekt tej osłabionej [5]. I druga praca - zespół z Boston Children's Hospital opublikował w Nature pracę o genie ZFX, który reguluje liczne geny związane z autyzmem i działa intensywniej u dziewczynek, co może je chronić przed skutkami mutacji [6]. Obie prace tłumaczą część tej różnicy, ale nie całą.
A czynniki środowiskowe?
Udział czynników innych niż geny jest trudny do zmierzenia: w największych badaniach tłumaczą one co najwyżej ok. 20% zmienności ryzyka, a większość znanych czynników środowiskowych ma dodatkowo problem z udowodnieniem ich przyczynowości [7,8].
Zespół z NYU i Kaiser Permanente przeanalizował 224 353 dzieci urodzone w latach 2010–2017 i różny stan zdrowia ich matek w ciąży, od astmy po depresję. Stany te współwystępowały z diagnozą autyzmu u dziecka, ale autorka badania zastrzegła, że to nie dowód przyczynowości: za związek mogą odpowiadać geny, które wpływają i na zdrowie matki, i na rozwój dziecka [9].
Badacze z Cold Spring Harbor Laboratory pokazali w modelu mysim, że silny stan zapalny u matki w ściśle określonym oknie ciąży może uszkodzić łożysko płodów męskich i zaburzyć ich rozwój, podczas gdy płody żeńskie pozostają bez zmian [10]. Wreszcie infekcje przenoszone z matki na płód, zwłaszcza różyczka, podnoszą ryzyko autyzmu około 3-krotnie, choć zdarzają się rzadko [11].
Na koniec trzy wiadomości dotyczące mitów, które najczęściej wracają w mediach społecznościowych. Analiza 2,5 miliona dzieci ponownie nie znalazła związku między szczepionką MMR a autyzmem [12]. Badanie na 3,7 miliona osób wskazało natomiast, że infekcje w ciąży, zwłaszcza różyczka, mogą być powiązane z autyzmem u dziecka, co oznacza, że szczepienie przeciw różyczce przed ciążą jest jednym z niewielu zabiegów, które mogą obniżać to ryzyko [11]. I wreszcie duża analiza nie znalazła dowodów na to, że paracetamol przyjmowany w ciąży zwiększa ryzyko autyzmu u dziecka [13].
Podsumowując …
Gdy ktoś obiecuje jedną, prostą przyczynę autyzmu i jedną prostą obronę przed nią, to wcześniejsze i tegoroczne badania mówią co innego: setki drobnych przyczyn genetycznych, nieliczne czynniki środowiskowe o nieznacznym wpływie i wspólne szlaki rozwoju mózgu. Zrozumienie tych szlaków służy temu, żeby lepiej pomagać osobom autystycznym i leczyć problemy, które często im towarzyszą, na przykład padaczkę.