03/19/2026
LĂN ALA DAP KNGƯ ĐÊGA
I/ Klăh čŭn:..Amâo mâo ''knhăk djuê mnuih'' pô thâo sĭt klă, kăn mâo ''knhăk čih'' pô tuôm čih pioh ley: Dŭm êbâo thŭn leh mâo diñu(mnuih kmưn) Đêga hdĭp mda ti ala Čar Dap Kngư? Hley jing djuê ana Đêga? Mơ̆ng anôk diñu kbiă hriê? Hley djuê ana kđiăm giăm hŏng diñu? Singă kley găn truh tơl kơ djuê ana hlăm ênŭk gưl thŭn leh êgao?...No one knows how long? When? Who they are? Where they come from? Their close relationship with other races? What has happened to them? Or any material that has been written correctly that the Central Highland ethnic groups have been living in the Highlands now called vietnam. ..Ƀiădah djuê ana Đêga diñu knhâo, thâo mbruă, djă pioh jih ya mta kley găn truh kơ diñu hlăm grăp gưl ênŭk...Knŏng djuê Đêga pô đŭč thâo mă diñu jing sa djuê ana, sa mjěh asăr hdĭp mda ti Ala Dap Kngư anăn êlâo hĭn kơ djuê ana mkăn. Dơ̆ng mơ̆ng đưm êlâo ênuk amĭ ăt dôk bơ̆ng boh hra, ama ăt dôk bơ̆ng boh m'nŭt, ênuk apui ăt dôk bơ̆ng lăn, ăt dôk kbiă mơ̆ng čư...Đêga diñu mâo: kley mâo boh blŭ, lehanăn kley blŭ hjăn păn, kley Dhar Kreh, kley bhiăn, knuih khưm, kley đăo kơ yang adiê, kley đăo kơ Aê Diê, Aê du pô thiê Aê Diê pô brey, pô hrih mjing djăp mta m'nơ̆ng hdĭp to dlông rŏng lăn, hlăm êa ksĭ, hlăm adiê...m'nơ̆ng dưi ƀuh lehanăn m'nơ̆ng hgăm, Kley ngă pưk hma hdĭp mda hjăn păn diñu pô. Diñu jing sa djuê ana mdhê hŏng djuê ana Yuăn, Khêč, Čam(Prŭm), Kur, Lao(Siăm).....Djuê ana Đêga hdĭp mda kluôm tar ƀar lăn Dap Kngư, dơ̆ng mơ̆ng dưr knông hŏng Khêč(T.Q) hlŏng truh kơ dhŭng kčŭn êa ksĭ, dơ̆ng mơ̆ng yŭ knông hŏng Kur - Lao hlŏng truh kơ ngŏ plao êa ksĭ, diñu hdĭp mda bŏ hŏng kley thâo đŭp gưt, tui hluê klei bhiăn adiê lăn lehanăn klei bhiăn m'nuih kmưn.....Tui hluê si kley “aghan”, “kley kưt”, “kley yăl dliê đưm”, “kley ngă aêray”, lehanăn ăt msě mơh kley aduôn aê đưm yal dliê kơ kley găn truh tơl kơ ênŭk digơ̆ sơney: ...Amâo thâo hdơr klă ôh ya thŭn mlan anăn?...Mâo sa boh “tông lông” mơ̆ng “Yang mlan” ñu leh ti lăn anei... sơnăn lăn ala aney kơpư̆ mgey prŏng sơnăk ênŭk anăn, lăn ñu ksiêk đuě mdhê mdhê... dơ̆ng mơ̆ng ênŭk năn djuê ana Đêga bru bria đuě tui hluê ti anôk lăn ba ksư̆ mđuě, đa dôk hlăm plao ksĭ msě si phung Indonesia, Malaysia, Philippine...đa nao hyu hdĭp hduah bơ̆ng djăp k'kiêng kčŭn lăn Dap Kngư, đa dôk hdĭp năh nei êa ksĭ, đa dôk hdĭp hlăm plao êa ksĭ, đa nao hdĭp hlăm lăn dap, đa đa lăm čư čhiăng msě si ara anei...
II/ Ênŭk tŭh tia m'nia mlih, mdơ̆ng ala čar:
Dơ̆ng mơ̆ng đưm êlâo djuê ana Đêga thâo mjuăt yua êmô, kbao, aseh, êman, hlăm klei ngă lŏ hma, pưk sang, bruă mkăn đa đa...
ĐÊGA drey yơh: Lăn pô dar, Čar pô bư̆, Čư̆ Êa pô bi anăn.
ĐÊGA drey yơh: Čư̆ pô muôn, kbuôn pô mdơ̆ng, kmrơ̆ng dhông pô rông ba mơ̆ng đưm êlâo.
Kơyâo M'nŭt jih ai Aduôn Aê drey hyu pla
Kơyâo Hra jih ai Aduôn Aê drey hyu mdơ̆ng
Kơyâo Ktơ̆ng kdjar jih ai Aduôn Aê drey hyu dơr mjeh...
ĐÊGA drey yơh: Čư pô mdơ̆ng, kmrơ̆ng pô rông, krông điêt prŏng pô ƀuôr hnǒh, êa trǒh trôk pô dăng êlan...
Hley pô lŏ: Êlam hĭn kơ krông, dlông hĭn kơ kơyâo. Hley pô lŏ thâo êgao hĭn kơ anak ĐÊGA. Krăn pô kdlŭt, kmŭt pô tia, anak ĐÊGA pô LĂN.
III/ Drei ara anei hin:
Ƀiădăh ara anei hin: Drey kriêp êwa gông, êbhiông êwa knăh, kƀăh êwa čing čhar.
Arăng m'năh Êmeh kơyua čiăng kơ msan, m'năh Êman kơyua kơ mla, mdjiê anak ĐÊGA kơyua čiăng kơ mhiă LĂN ALA DREI.
Ara anei hin Lăn drei dôk kpư, Čư mgei kơyua kley kiă kriê lě hlăm kiê kngan Phung roh klin?
Ƀiădah, đăm drey bi kluk añŭ, čhŭ krah, đăm bi kluk êrah “Roh” hŏng êrah ĐÊGA. Huĭ dah: Gŏ krŭm hlai, ñuôm mrai ktuh, amâo lŏ ƀuh kdruôih miêng ao Aduôn Aê drey đưm. Êbâo êbâo thŭn ĐÊGA ăt ĐÊGA!!!
Čư dôk hêa, Êa dôk čok, anak ĐÊGA dôk hƀlok kơ LĂN ALA.
Kơyua: huĭ kơ Lăn drei kla, Êa trŭn, huĭ m'nuih ƀuôn sang drei jing hlŭn êđai kơ phung “Roh” klin.
Kơyua kơ Lăn Ala, Kơyua kơ klei êngiê, Kơyua kơ klei ăt dôk hdip, sơnăn hlăm thŭn 1958 Y-Bhăm Ênuôl mkŏ mjing klei krŭ kdơ̆ng čiăng mă wit Lăn Ala Dăp Kngư ĐÊGA êngiê mâo klei kiă kriê mil chil mă pô. Kơyua anăn Aê khua păn ko Y-Bhăm Ênuôl săn asei mlei kơ yang ƀuôn hlăm thŭn 1978 mbit hŏng mô̆ anăk ñu ,leh anăn 150 čô ling kahan hŏng ñu săn asei mlei mbit.
Kơyua năn: Drey wĭt kơ ƀuôn, drei đi klang, drei wit kơ sang drei luôi êrah, drei truh kơ čar săh mdrŏng kơyua ayŏng adei ƀru hlăm dliê, djiê hlăm troh trôk, djiê êngoh êăt kơyua kơ Lăn Car.
Amâo mâo m'nuih kuĕ k'ƀut, amâo mâo m'nuih k'ƀut msat, amâo mâo m'nuih wat gơ̆ng kŭt gơ̆ng klao kơ digơ̆. Djuê ana drei djiê jơ̆ng mơ̆ng ngŏ akŏ mơ̆ng yŭ, drei bru msĕ hlô m'nơ̆ng.
Sơnăn: drei ara anei hin, mtô hđeh čiăng bi thâo m'năh hna, mtô khua čiăng bi thâo hră kju, mtô m'nuih mluk mgu čiăng bi thâo hră mơar... Pla kbâo đăm ruăt mdei, pla mtei đăm ruăt mjưh, gui êa ƀưh ƀrôc đăm ruăt kleh b**g ti mra. Pla bi đuh, buh bi căt, m'ngăt anak ĐÊGA bi mâo kpin êa mnăm.
Mdê lăn mdê bi dôk, mdê anôk mdê bi yua, mdê kpin êa Ala juôr bi ngă ''H'Bia Mtao''!
Phung roh klin: Lưm drao ruă, ngă drao djiê, lưm drei hlăm kpiê êsei. Drei djiê ti mta kju, drei djiê ti mta đao, drei djiê ti boh phao phung roh klin.
Jih jang mnuih ƀuôn sang drei tuôm thâo leh klei hdip mda kdruôih ênuôi djuê Ana drei knap m'ñai, rai luc: M'NUIH-LĂN ALA- KLEI KIĂ KRIÊ ÊNGIÊ.
Sơnăn jih jang DÊGA drei ara anei hin brey drey yua jih klei mĭn, aitiê klei knhâo knhăk drei hŏng: DÔK GŬ MBĬT-MĂ BRUĂ MBĬT-KSIÊM DLĂNG MBĬT.
Kơyua: LĂN ALA- KLEI ÊNGIÊ- KLEI ĂT DÔK HDIP - KLEI DHAR KREH.
Hŏng: MĬN SĬT-NGĂ SĬT-NGĂ DJŎ-TUI HLUÊ SĬT.
Nao bĕ drei: ĐRU BI RŬ RÊČ-ɃÊČ MDLƯH-ÊNAI ČIĂNG KƠ SA NĂN.
