22/09/2026
नेपालकी जीवित देवी कुमारी र येंया पुन्हि (ईन्द्र जात्रा)
येंया पुन्हि अर्थात ईन्द्र जात्राकाे लागि यःसी (ईन्द्रध्वज) भक्तपुर नजिकै लिवाली भन्नै ठाउँबाट विधिवत रूपना पुजा गरेर “यें” कान्तिपुर (काठमाडाैं) सम्म तानेर ल्याउने परम्परागत चलन रहि अाएकाे छ । याे लिंगाे लायेकु अर्थात् हनुमानढाेका परिसरमा ठड्याएपछि येंया पुन्हि अर्थात ईन्द्रजात्रा सुरू हुन्छ । यस जात्रामा लाखे, पुलुकिसी (एरावत हात्तीकाे प्रतीक), सःव भक्कु (हलचाेक आकाश भैरब) महांकाली, दि प्याखं (देवी नाच)का साथै अनेकन देवी देवता निकालिने गरिन्छ ।
ईन्द्र जात्रामा गणेश, भैरव र जीवित देवी कुमारीका रथहरू दरबार स्क्वायरबाट तानेर काठमाडौंकाे काेने र थने अर्थात बसन्तपुर भन्दा तल्लाे र पछि माथिल्लाे बाटाेमा घुमाइन्छ।
यस जात्रामा राष्ट्रपति (पहिले राजा)ले जीवित देवी कुमारीको दर्शन गरेर तिलक ग्रहण गर्ने चलन रहि आएको छ।
साताैदिन मृतात्माकाे स्मरण सहित “उपाकु” काठमाडाैंकाे “थने र क्वने” अर्थात काठमाडाैकाे माथिल्लाे असन वरपरदेखि तल्लाे भाग टेकु भन्दा माथिकाे भागका घर–घरमा दियो बालेर दिवंगत आत्माको शान्तिका लागि पैदल यात्रा गरि हरेक मन्दिर स्तुपामा पूजा गरिन्छ। र, अन्तिम दिन सुरुमा ठड्याइएको “यःसी” ईन्द्रध्वज ईन्दजात्रा समापनको दिन ढालिने चलन चलिआएको छ।
प्राचीन परम्परादेखि वर्तमानसम्मको ऐतिहासिक यात्रा
नेपालको सांस्कृतिक इतिहासमा केही यस्ता परम्परा छन्, जसले धर्म, इतिहास, कला, वास्तुकला र सामाजिक जीवनलाई एउटै सूत्रमा बाँधेका छन्। कुमारी प्रथा त्यस्तै अद्वितीय परम्परा हो।
सानै उमेरकी बालिकालाई जीवित देवीका रूपमा प्रतिष्ठित गरी पूजा गर्ने यो परम्परा विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकाको नेवार सभ्यतासँग जोडिएको छ। आज कुमारी विश्वभर नेपालको विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा परिचित छिन्।
तर कुमारीको इतिहास केवल एउटी बालिकाको धार्मिक भूमिकाको कथा होइन। यो काठमाडौं उपत्यकामा विकसित हिन्दू–बौद्ध धार्मिक समन्वय, शाक्त तथा तान्त्रिक परम्परा, मल्लकालीन दरबार संस्कृति र नेवार समुदायको जीवन्त संस्कृतिको लामो यात्रासँग जोडिएको इतिहास हो।
प्राचीन पृष्ठभूमि : देवीलाई कन्याको रूपमा पूजा गर्ने परम्परा
कुमारी परम्परा सुरु भएको ठ्याक्कै मिति निर्धारण गर्न कठिन छ। यसको पछाडि दक्षिण एसियामा प्रचलित कन्या पूजा, मातृशक्ति र देवी आराधनाको प्राचीन परम्परा रहेको मानिन्छ।
शाक्त दर्शनमा स्त्रीलाई ‘शक्ति’को स्वरूप मानिन्छ। दुर्गा, काली, भगवती तथा अन्य देवीहरूलाई सृष्टि, संरक्षण र विनाशको शक्ति मानिन्छ।
यही धार्मिक अवधारणाले बालिकामा पनि देवीशक्ति रहेको विश्वासलाई जन्म दिएको देखिन्छ।
काठमाडौं उपत्यकामा समयक्रमसँगै हिन्दू र बौद्ध धार्मिक परम्पराहरूबीच गहिरो सांस्कृतिक आदानप्रदान भयो। नेवार समाजमा विकसित तान्त्रिक तथा शाक्त परम्पराले कुमारी संस्कारलाई विशेष स्वरूप दिएको मानिन्छ।
लिच्छवि र प्रारम्भिक मध्यकाल : धार्मिक संस्कृतिको विकास
लिच्छवि कालदेखि नै काठमाडौं उपत्यकामा विभिन्न देवी–देवताको पूजा, मन्दिर निर्माण तथा धार्मिक संस्कारको विकास भएको ऐतिहासिक प्रमाण पाइन्छ।
यस समयमा मातृदेवी तथा शक्तिको आराधना पनि महत्वपूर्ण थियो।
यद्यपि आज हामीले बुझ्ने संस्थागत कुमारी प्रथा यही समयमा पूर्ण रूपमा स्थापित भइसकेको थियो भनेर निश्चित प्रमाणसहित भन्न कठिन छ।
तर कुमारी परम्पराको धार्मिक आधार निर्माण गर्ने देवीपूजा, मातृशक्ति र तान्त्रिक संस्कारहरू भने उपत्यकाको प्राचीन धार्मिक संस्कृतिमा क्रमशः विकसित हुँदै गएको देखिन्छ।
मल्लकाल : कुमारी परम्पराको महत्वपूर्ण विकास
काठमाडौं उपत्यकाको सांस्कृतिक इतिहासमा मल्लकाल अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ।
मल्ल राजाहरूको समयमा काठमाडौं, पाटन र भक्तपुर कला, वास्तुकला, जात्रा तथा धार्मिक संस्कारका प्रमुख केन्द्र बने।
यही समयमा कुमारी परम्पराले दरबार र राज्यको धार्मिक जीवनसँग अझ गहिरो सम्बन्ध स्थापित गरेको मानिन्छ।
दरबारका प्रमुख धार्मिक अनुष्ठान, जात्रा र देवीपूजामा कुमारीको विशेष स्थान बन्न थाल्यो।
कुमारीलाई देवीशक्तिको जीवित स्वरूप मानिनु केवल व्यक्तिगत धार्मिक आस्था नभई राज्यको धार्मिक संस्कृतिसँग पनि जोडिन पुग्यो।
तलेजु भवानी र कुमारी
कुमारी परम्परासँग सबैभन्दा नजिकबाट जोडिएको देवीमध्ये एक हुन् तलेजु भवानी।
तलेजु मल्ल राजाहरूकी आराध्यदेवीका रूपमा प्रसिद्ध थिइन्।
परम्परागत कथाअनुसार तलेजु देवीले राजालाई दर्शन दिएर आफू बालिकाको शरीरमा प्रकट हुने संकेत दिएको र त्यसपछि कुमारी छनोट गर्ने परम्पराले विशेष रूप लिएको विश्वास गरिन्छ।
यही कारण कुमारीलाई कतिपय परम्परामा तलेजु भवानीको जीवित प्रतिनिधिका रूपमा पूजा गरिन्छ।
जयप्रकाश मल्ल र प्रसिद्ध कुमारी किंवदन्ती
कुमारीको इतिहाससँग जोडिएको सबैभन्दा प्रसिद्ध कथा काठमाडौंका अन्तिम मल्ल राजा जयप्रकाश मल्लसँग सम्बन्धित छ।
किंवदन्तीअनुसार राजा जयप्रकाश मल्ल देवी तलेजुका भक्त थिए। देवी मानवीय रूप धारण गरेर राजासँग भेट गर्न आउने र पासा खेल्ने गर्थिन्।
एकपटक राजाबाट भएको कुनै गल्तीका कारण देवी रिसाएर दरबारबाट अदृश्य भएको कथा प्रचलित छ।
राजाले देवीसँग क्षमा मागेपछि देवीले सपनामा दर्शन दिई आफू अब प्रत्यक्ष रूपमा दरबारमा नआउने तर एउटा कन्याको शरीरमा आफ्नो शक्ति प्रकट गर्ने बताएको जनविश्वास छ।
त्यसपछि राजाले विशेष लक्षण भएकी बालिकालाई देवीको प्रतिनिधिका रूपमा स्थापना गरी पूजा गर्ने परम्परालाई संस्थागत गरेको कथन पाइन्छ।
तर यो प्रसंग ऐतिहासिक अभिलेखबाट पूर्ण रूपमा प्रमाणित घटना नभई कुमारी परम्परासँग जोडिएको धार्मिक किंवदन्तीका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
कुमारी घरको स्थापना
काठमाडौंको बाँसन्तपुर दरबार क्षेत्रसँग कुमारीको सम्बन्ध अत्यन्त गहिरो छ।
दरबार क्षेत्र नजिकै रहेको कुमारी घर कुमारीको निवास तथा सार्वजनिक दर्शनको प्रमुख केन्द्र बन्यो।
यस भवनको काठमा कुँदिएका देवी–देवताका आकृति, झ्याल र ढोकाका कलात्मक नक्काशी तथा नेवार वास्तुकलाले नेपालको मध्यकालीन कला र वास्तुकलाको उत्कृष्ट परिचय दिन्छ।
कुमारी घर आज पनि काठमाडौंको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा रहेको छ।
कुमारी छनोट गर्ने परम्परा
कुमारी छनोटको प्रक्रिया समयक्रममा धार्मिक तथा सांस्कृतिक नियमद्वारा व्यवस्थित हुँदै गयो।
सामान्यतः शाक्य नेवार बौद्ध समुदायकी सानी बालिकालाई कुमारीका लागि योग्य मानिन्छ।
परम्परागत रूपमा बालिकामा विभिन्न ३२ लक्षण हुनुपर्ने विश्वास गरिन्छ।
शरीरमा गम्भीर चोट वा दाग नहुनु, स्वस्थ हुनु, विशेष शारीरिक बनावट हुनु, निर्भीकता र शान्त स्वभाव हुनुजस्ता गुणलाई महत्व दिइन्छ।
कुमारी छनोटमा धार्मिक गुरु तथा ज्योतिषीय परम्पराको पनि भूमिका हुन्छ।
कालरात्रिको परीक्षा
कुमारी छनोटसँग जोडिएको अर्को प्रसिद्ध परम्परा हो—कालरात्रिको परीक्षा।
धार्मिक कथनअनुसार बालिकाको निर्भीकता परीक्षण गर्न डर उत्पन्न गर्ने वातावरण तयार गरिन्थ्यो।
यो परीक्षा देवीको शक्ति धारण गर्न सक्ने बालिकाको साहस र मानसिक दृढताको प्रतीकात्मक परीक्षणका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।
समयसँगै यस्ता परम्पराहरूमा परिवर्तन पनि आएको छ।
इन्द्रजात्रा र कुमारीको सार्वजनिक उपस्थिति
कुमारीलाई जनतामाझ सबैभन्दा भव्य रूपमा देखिने अवसर इन्द्रजात्रा हो।
काठमाडौंको ऐतिहासिक इन्द्रजात्रामा कुमारीलाई विशेष रूपमा श्रृंगार गरी रथमा राखेर नगर परिक्रमा गराइन्छ।
कुमारीको रथसँगै गणेश र भैरवका रथहरू पनि निकालिन्छन्।
लाखे नाच, बाजागाजा, मुखौटा, नृत्य र विशाल जनसमुदायले काठमाडौंका ऐतिहासिक गल्लीहरूलाई उत्सवमय बनाउँछन्।
इन्द्रजात्रा कुमारी परम्परालाई जीवित राख्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण सार्वजनिक सांस्कृतिक पर्वमध्ये एक हो।
राजतन्त्र र कुमारी
नेपालको राजतान्त्रिक इतिहासमा कुमारीको स्थान विशेष थियो।
राजाले कुमारीबाट टीका तथा आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा थियो।
यसले धार्मिक आस्था र राज्यसत्ताबीचको सम्बन्धलाई पनि देखाउँथ्यो।
नेपालमा राजतन्त्रको अन्त्य भएर गणतन्त्र स्थापना भएपछि राष्ट्रप्रमुखले कुमारीको दर्शन तथा टीका ग्रहण गर्ने परम्परालाई निरन्तरता दिइएको छ।
यसरी शासन व्यवस्था परिवर्तन भए पनि कुमारीको सांस्कृतिक भूमिका कायम रह्यो।
राणाकाल र आधुनिक नेपालको सुरुवात
राणाकालमा पनि कुमारी परम्परा कायम रह्यो।
नेपालमा आधुनिक शिक्षा, प्रशासन र पश्चिमी प्रभाव विस्तार हुँदै गए पनि काठमाडौं उपत्यकाको परम्परागत जात्रा र धार्मिक संस्कारहरू पूर्ण रूपमा समाप्त भएनन्।
कुमारी पूजा तथा इन्द्रजात्रा निरन्तर चलिरहे।
यसले देखाउँछ कि कुमारी परम्परा केवल राजदरबारको अभ्यास नभई समाजको गहिरो सांस्कृतिक जीवनसँग जोडिइसकेको थियो।
२००७ सालपछि : परिवर्तन हुँदै गएको समाज
२००७ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि नेपाल क्रमशः आधुनिक राज्य व्यवस्थातर्फ अघि बढ्यो।
शिक्षा, सञ्चार र सामाजिक चेतनाको विस्तारसँगै परम्परागत संस्कारलाई नयाँ दृष्टिले हेर्न थालियो।
कुमारीको धार्मिक सम्मान कायम रहँदै गर्दा उनको शिक्षा, बाल्यकाल र सामाजिक अधिकारका विषय पनि चर्चामा आउन थाले।
गणतन्त्र नेपाल र कुमारी
२०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि नेपाल गणतन्त्रतर्फ प्रवेश गर्यो।
राजतन्त्र समाप्त भएपछि कुमारीसँग सम्बन्धित एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्यो—अब राजाको स्थानमा कसले कुमारीबाट टीका ग्रहण गर्ने?
गणतन्त्र स्थापनापछि राष्ट्रपतिले कुमारीबाट टीका तथा आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्पराले निरन्तरता पायो।
यसले कुमारी परम्परा कुनै एक राजसंस्थामा मात्र निर्भर नभई नेपालको व्यापक सांस्कृतिक परम्पराको हिस्सा भएको देखाएको छ।
आधुनिक समयमा कुमारीको शिक्षा
आज कुमारीको जीवन विगतको तुलनामा केही परिवर्तन भएको छ।
कुमारीलाई शिक्षा दिने, निजी शिक्षकको व्यवस्था गर्ने र शैक्षिक परीक्षामा सहभागी गराउने अभ्यास विकसित भएको छ।
पुस्तक, सञ्चार प्रविधि र आधुनिक शिक्षामा पहुँचको व्यवस्था पनि बढेको छ।
यसको उद्देश्य धार्मिक परम्परा संरक्षणसँगै बालिकाको भविष्य पनि सुनिश्चित गर्नु हो।
बालअधिकार र कुमारी परम्परा
आधुनिक समाजमा कुमारी परम्परासँग जोडिएको सबैभन्दा महत्वपूर्ण बहस बालअधिकार हो।
एकातर्फ कुमारीलाई नेपालको अमूल्य सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा संरक्षण गर्नुपर्ने आवाज छ।
अर्कोतर्फ बालिकाको शिक्षा, स्वतन्त्रता, सामाजिक विकास र सामान्य बाल्यकालको अधिकार सुनिश्चित गर्नुपर्ने प्रश्न उठ्छ।
त्यसैले आजको चुनौती परम्परा समाप्त गर्नु वा परिवर्तन नै नगरी जस्ताको तस्तै राख्नु मात्र होइन; धार्मिक तथा सांस्कृतिक विरासतको सम्मान गर्दै बालिकाको अधिकार पनि सुनिश्चित गर्ने सन्तुलन खोज्नु हो।
पूर्वकुमारीको बदलिँदो जीवन
कुमारी पदबाट हटेपछि बालिका सामान्य जीवनमा फर्किन्छिन्।
विगतमा पूर्वकुमारीका सम्बन्धमा धेरै अन्धविश्वास थिए। विवाह गरेमा श्रीमान्को आयु छोटो हुनेजस्ता विश्वास पनि समाजमा प्रचलित थिए।
तर आधुनिक समयमा पूर्वकुमारीहरूले शिक्षा हासिल गर्ने, विवाह गर्ने, रोजगारी गर्ने र आफ्नो इच्छाअनुसार जीवन बिताउने अधिकारलाई सामान्य रूपमा स्वीकार गरिएको छ।
धेरै पूर्वकुमारीहरूले आफ्नो अनुभवबारे सार्वजनिक रूपमा बोल्दै कुमारी परम्पराको भित्री पक्षबारे समाजलाई जानकारीसमेत दिएका छन्।
आजकी कुमारी
२१औँ शताब्दीमा कुमारी परम्परा आधुनिक नेपालको एउटा विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचान बनेको छ।
काठमाडौंकी कुमारीको दर्शन गर्न नेपाली मात्र होइन, विश्वका विभिन्न देशबाट आउने पर्यटकहरू पनि उत्सुक हुन्छन्।
कुमारी घर, बाँसन्तपुर दरबार क्षेत्र र इन्द्रजात्रा आज नेपालको सांस्कृतिक पर्यटनका महत्वपूर्ण आकर्षण बनेका छन्।
तर पर्यटकका लागि यो केवल एउटा अनौठो परम्परा होइन।
यसको पछाडि शताब्दीयौँ लामो धार्मिक इतिहास, नेवार सभ्यता, हिन्दू–बौद्ध समन्वय र नेपालको मौलिक सांस्कृतिक स्मृति जोडिएको छ।
कुमारी : इतिहासको जीवित प्रतीक
कुमारीको कथा एउटा बालिकाको कथा मात्र होइन।
यो नेपालको इतिहासमा राजा र प्रजाबीचको सम्बन्ध, देवी र शक्तिप्रतिको आस्था, हिन्दू र बौद्ध संस्कृतिको सहअस्तित्व, नेवार सभ्यताको मौलिकता, मल्लकालीन कला र वास्तुकला, तथा आधुनिक नेपालको सामाजिक परिवर्तनसँग जोडिएको कथा हो।
कुमारीको रथ जब इन्द्रजात्राको भीडबीच अघि बढ्छ, त्यससँगै केवल एउटा धार्मिक परम्परा मात्र अघि बढिरहेको हुँदैन।
त्यस रथसँगै काठमाडौं उपत्यकाको शताब्दीयौँ पुरानो इतिहास पनि यात्रा गरिरहेको हुन्छ।
नेपालकी कुमारी संसारकै विशिष्ट जीवित सांस्कृतिक परम्परामध्ये एक हुन्।
प्राचीन देवीपूजा र मातृशक्तिको अवधारणाबाट विकसित हुँदै मल्लकालीन काठमाडौंको धार्मिक तथा राजकीय संस्कृतिमा महत्वपूर्ण स्थान बनाएको कुमारी परम्परा आज गणतान्त्रिक नेपालमा पनि जीवित छ।
समय बदलिएको छ। राज्य व्यवस्था बदलिएको छ। समाज बदलिएको छ। शिक्षा र मानवअधिकारका अवधारणाहरू विकसित भएका छन्। तर कुमारीप्रतिको धार्मिक आस्था र उनको सांस्कृतिक महत्व अझै कायम छ।
आज कुमारीलाई हेर्दा हामीले केवल “जीवित देवी” मात्र देख्नु हुँदैन।
उनको पछाडि रहेको इतिहास, धर्म, कला, वास्तुकला, जात्रा, नेवार सभ्यता र हिन्दू–बौद्ध सांस्कृतिक सहअस्तित्वलाई पनि बुझ्न आवश्यक छ।
प्रस्तुति ः राजेश जाेशी (अध्यक्ष)
