16/09/2026
TAARIIKHDA SHIIKHAAL – DIIN, AQOON, GANACSI, BULSHO IYO SIYAASAD
Shiikhaal, oo sidoo kale loo yaqaan Sheekhaal ama Fiqi Cumar, waa bulsho Soomaaliyeed oo taariikh dheer ku leh Geeska Afrika. Ilaha casriga ah waxay Shiikhaal ku tilmaamaan kooxo dhowr ah oo ay ka mid yihiin Aw Qutub, Loboge, Jaziira iyo Gendershe.
1. ASALKA IYO TAARIIKHDA
Dhaqanka abtirsiinta Shiikhaal wuxuu ku xiraa Sheekh Abadir Umar Ar-Rida, oo loo yaqaan Fiqi Cumar. Qoraallo taariikhi ah ayaa sidoo kale diiwaangeliyey sheegashada ah in nasabku la xiriirayo Khaliifkii koowaad ee Islaamka, Abuu Bakar Al-Siddiiq. Arrintan waa abtirsiin dhaqameed oo taariikh ahaan la sheegay, waxaana jira kala duwanaansho ku saabsan sida loo fasirayo.
Shiikhaal waxay muddo dheer ku kala noolaayeen qaybo badan oo Soomaaliya ah iyo guud ahaan Geeska Afrika, oo ay ku jiraan Itoobiya iyo deegaanno kale oo gobolka ah.
2. DIINTA IYO CULIMADA
Waxa ugu caansan ee Shiikhaal taariikh ahaan lagu yaqaan waa diinta iyo cilmiga Islaamka.
Bulshada Soomaaliyeed dhexdeeda, Shiikhaal waxaa muddo dheer loo aqoonsanaa culimo, macallimiin iyo dad ku takhasusay adeegyada diinta. Waxay door ku lahaayeen baridda Qur’aanka, fiqiga, dacwada iyo ilaalinta dhaqanka Islaamka.
Taariikh ahaan, magaca Shiikhaal wuxuu sidaas darteed si xooggan ula xiriiray aqoon, diin iyo macallinnimo.
3. WAXAY SOOMAALIDA KU SOO KORDHIYEEN
Shiikhaal waxay bulshada Soomaaliyeed ku soo kordhiyeen waxyaabo badan, gaar ahaan:
- Baridda Qur’aanka iyo cilmiga Islaamka
- Culimo iyo macallimiin diineed
- Dacwo iyo wacyigelin bulsho
- Dhexdhexaadinta khilaafaadka
- Waxbarashada
- Ganacsi iyo isku-xirka bulshooyinka
- Ka qaybgalka maamulka iyo siyaasadda
Ilo madax-bannaan ayaa xusaya in Shiikhaal iyo kooxo kale oo adeegyada diinta ku takhasusay ay taariikh ahaan lahaayeen door muhiim ah oo ku saabsan xallinta khilaafaadka iyo dhex-dhexaadinta bulshada.
4. GANACSIGA IYO DHAQAALAHA
Shiikhaal ma ahayn oo keliya bulsho lagu yaqaanay culimada. Qaar ka mid ah faracyada Shiikhaal, gaar ahaan kuwa ku nool koonfurta Soomaaliya iyo magaalooyinka xeebaha, waxay sidoo kale ku lug lahaayeen ganacsi, beerasho iyo dhaqdhaqaaqyada dhaqaale.
Xogta EUAA waxay sheegaysaa in xubno Shiikhaal ahi ay xilligan si guul leh uga shaqeeyaan ganacsiga, oo ay ku jiraan ganacsiyo waaweyn oo Muqdisho ka jira.
Tani waxay muujinaysaa in kaalinta Shiikhaal aysan ku koobnayn masaajid iyo madraso oo keliya, balse ay qayb ka yihiin dhaqaalaha iyo ganacsiga Soomaaliyeed.
5. JAZIIRA IYO GENDERSHE
Shiikhaal waxay sidoo kale xiriir taariikhi ah la leeyihiin deegaannada xeebaha koonfureed.
Gendershe, tusaale ahaan, wuxuu ku yaal xeebta koonfurta Soomaaliya, waxaana Shiikhaal Gendershe lagu xiriiriyaa Gendershe, Marka iyo Muqdisho, iyadoo bulshooyinkoodu sidoo kale u gudbeen dhulka gudaha sababo la xiriira ganacsi iyo beerasho.
Sidaas darteed, taariikhda Shiikhaal waxaa ku jira isku-xirnaan ka dhexaysay diin, magaalooyin xeebeed, ganacsi iyo bulshooyinka gudaha.
6. DOORKA SIYAASADDA
Inkasta oo Shiikhaal taariikh ahaan caan ku ahaayeen diinta, haddana xubno ka tirsan bulshada ayaa sidoo kale galay maamulka, dowladda, diblomaasiyadda, ciidanka iyo siyaasadda Soomaaliya.
Ilaha casriga ahi waxay tilmaamayaan in Shiikhaal ay sannadihii dambe dib u heleen saameyn siyaasadeed iyo dhaqaale qaybo ka mid ah koonfurta Soomaaliya.
Sidoo kale, nidaamka siyaasadeed ee Soomaaliya waxaa jira matalaad baarlamaan oo Shiikhaal lala xiriiriyo, inkastoo xaaladda iyo awoodda faracyadu ay kala duwan yihiin.
7. AQOONTA IYO WAXBARASHADA
Shiikhaal waxaa taariikh ahaan lagu yaqaanay aqoon iyo waxbarasho, gaar ahaan waxbarashada diinta. Xogaha casriga ahi waxay sidoo kale tilmaamayaan inay helaan fursado waxbarasho iyo in xubno badan ay ku jiraan ganacsi iyo xirfado kala duwan.
8. SHIIKHAAL IYO MIDNIMADA SOOMAALIYEED
Taariikhda Shiikhaal waxaa lagu arki karaa inay tahay taariikh ku dhisan diin, aqoon, dhex-dhexaadin, ganacsi iyo ka qaybgal bulsho.
Waxay muddo dheer ku dhex noolaayeen bulshooyin iyo deegaano kala duwan oo Soomaaliyeed, iyagoo door ka qaatay xiriirka bulshada iyo xallinta khilaafaadka.
Shiikhaal ma aha oo keliya magac taariikhi ah; waa bulsho leh dhaxal diin, aqoon, dhaqan, ganacsi iyo ka qaybgal siyaasadeed oo ka mid ah taariikhda Soomaaliya.
GUNAANAD
Haddii taariikhda Shiikhaal hal jumlad lagu soo koobo:
“Shiikhaal waa bulsho Soomaaliyeed oo taariikh ahaan caan ku noqotay DIIN, AQOON, CULIMO, WAXBARASHO, DHEX-DHEXAADIN, GANACSI, DHAQALE iyo KA-QAYBGALKA SIYAASADDA.”
Dhaxalkaas ayaa ka mid ah qaybaha kala duwan ee taariikhda iyo horumarka bulshada Soomaaliyeed.
