09/02/2026
A e keni ditur se Suzi Çelebi – mësuesi, shkrimtari dhe letrari prizrenas ishte nga Hasi
SUZI ÇELEBI (MUHAMED MAHMUDI) – SHKRIMTARI DHE MËSUESI I PARË HASJAN
Suzi Çelebi (Muhamed Effendi) — i lindur rreth viteve 1455 - 1465 në krahinën e Hasit përkatësisht nga fshati Guruzhup të rrethit të Prizrenit. Ishte një nga figurat më të spikatura të kulturës shqiptare në gjuhën osmane në Ballkan, poet, historian dhe edukator i hershëm në këtë trevë?
Emri i tij i vërtetë ishte Muhamed dhe ishte i biri i Mahmud Abdullahut, nga Guruzhupi. Sipas traditës islame çdo i krishter i kthyer në mysliman, emrin e babait ia quanin Abdullah edhe pse ai në fakt ka qenë i krishter, por që të mos i përmendet emri i krishter thirrej kështu. Muhsmet Mahmudi më së shumti njihej me pseudonimin Sûzî që në turqisht do të thotë “i flakëruar, i zjarrtë”, një emër që lidhet me pasionin dhe shpirtin e tij krijues.
Muhamedi si i ri së bashku me familjen e tij kishin zbritur në Prizren për një jetë më të mirë. Babai i tij Mahmudi duke punën në Prizren, njihet me njerëz që ia dinin rëndësinë dhe vlerën shkollimit dhe e ndihmuan ate që bijtë e tij të shkollohen. Sipas disa të dhënave Muhamedi së bashku me vëllain e tij për disa vite u shkollua në Stamboll, ku edhe iu besuan shumë detyra. Më vonë, pasi fitoi autoritet u kthye në qytetin ku ishte rritur, duke qenë edhe afër fshatit të lindjes - Guruzhupit, që në atë kohë ishte fshati më i madh i Hasit.
Suzi Çelebi konsiderohet jo vetëm si poet dhe historian, por edhe si një mësues i hershëm dhe një figurë e shquar edukative në rajonin e Hasit dhe më gjerë. Ai, pos gjuhës shqipe, që e kishte gjuhë të nënës, zotëronte edhe njohuri të gjuhës turke, arabe dhe persiane. Muhsmedi hasjani nga Guruzhupi ishte i njohur për kultivimin e dijes dhe mësimdhënies.
Veprimtaria dhe kontributi letrar
Gjatë jetës së tij, Suzi Çelebi shërbeu si qatib (sekretar) i një prej komandantëve më të njohur osmanë, Gazi Ali Mihaloğlu, duke qenë dëshmitar i shumë fushatave të rëndësishme ushtarake në Ballkan në fund të shekullit XV. Nga përvoja e tij e drejtpërdrejtë me betejat, ai hartoi poemën epike “Gazavatnam Mihaloğlu”, e cila përshkruan me gjallëri luftimet, fitoren dhe lavdinë në hapësirat e Ballkanit.
Vepra e tij, sipas dokumenteve historike, përmbante rreth 15 000 vargje, prej të cilave rreth 2000 vargje ruhen edhe sot në Bibliotekën e Berlinit dhe në Koleksionin Oriental të Akademisë së Shkencave dhe Arteve në Zagreb. Kjo vepër nuk është vetëm një kronikë ushtarake, ajo përmban elemente lirike, historike dhe kulturore, duke e bërë atë një nga burimet e rëndësishme të letërsisë shqiptare në osmanisht për periudhën e pushtimeve në Ballkan.
Në vitin 1513, Suzi Çelebi themeloi në Prizren një kompleks edukativ dhe fetar që përfshinte:
• Xhaminë Suzi Çelebi (e ndërtuar më 1513, e cila edhe sot mban emrin e tij dhe është ndër xhamitë më të vjetra në Prizren.
• Mejtepi (shkolla fillore) dhe biblioteka, vendet ku ai vetë jepte mësim dhe zhvillonte aktivitetin edukativ për fëmijët shqiptarë.
• Vakıfnamenë e tij — një dokument i shekullit të XVI që siguronte fondet e përhershme për funksionimin e xhamisë, shkollës dhe bibliotekës.
Ky vakëf dhe institucion edukativ e bëjnë Suzi Çelebin një nga themeluesit e shkollimit sistematik dhe edukimit në rajon, duke kontribuar në përhapjen e dijes dhe arsimit gjatë sundimit osman në Ballkan.
Roli i Suzi Çelebi si mësues dhe edukator
Roli i Suzi Çelebiut si mësues dhe edukator përbën një nga shtyllat më të rëndësishme të veprimtarisë së tij kulturore dhe shoqërore në Prizren, Has dhe më gjerë në hapësirën ballkanike të shek. XV–XVI. Përtej famës si poet dhe kronist i luftërave të ushtrisë osmane, ai as një herë nuk e harroi vendlindjen dhe vendin ku u rrit. Suzi Çelebi ishte një bartës i dijes, një organizator i arsimit fillor dhe një model i intelektualit të kohës, i cili e kuptonte arsimin si mjet emancipimi dhe stabiliteti shoqëror.
Suzi Çelebi ishte i formuar në traditën klasike islame dhe osmane, duke zotëruar gjuhën arabe, persiane dhe otë osmane. Ky formim i gjerë e bëri atë të aftë jo vetëm për krijimtari letrare, por edhe për mësimdhënie, duke transmetuar dije fetare, gjuhësore dhe morale brez pas brezi. Në një kohë kur arsimi nuk ishte i institucionalizuar gjerësisht, figura e mësuesit kishte peshë të jashtëzakonshme shoqërore.
Një nga kontributet më konkrete të Suzi Çelebiut në fushën e edukimit ishte themelimi i mejtepit (shkollës fillore) pranë xhamisë që ai ndërtoi në vitin 1513 në Prizren. Ky mejtep shërbente si hapësirë e mësimit bazë për fëmijët e qytetit dhe rrethinës, ku ata mësonin:
• shkrim-leximin,
• njohuritë elementare fetare,
• normat morale dhe etike,
• disiplinën shoqërore dhe respektin për dijen.
Në këtë kuptim, Suzi Çelebi nuk ishte vetëm ndërtues i një objekti fetar, por themelues i një qendre arsimore, që funksiononte si bërthamë kulturore e komunitetit. Ai edhe pse i shkolluar dhe i edukuar në osmanishte, jetoi shqip, veproi e punoi shqip, duke qëndruar afër njerëzve të tij.
Biblioteka dhe shkrimtorja e tij në Prizren
Përkrah mejtepit, Suzi Çelebi ngriti edhe bibliotekën dhe shkrimtoren e tij, një fakt shumë domethënës për kohën. Prania e librave dhe e një hapësire të dedikuar për shkrim dhe studim dëshmon se arsimi, për te, nuk kufizohej vetëm në mësimin fillestar, por përfshinte edhe kultivimin e mendimit kritik, leximin dhe krijimtarinë letrare. Kjo e vendos Suzi Çelebin në radhën e figurave që kontribuan në krijimin e një elite intelektuale lokale.
Suzi Çelebi nuk ishte mësues vetëm në kuptimin formal, por ishte edhe edukator shoqëror. Ai gëzonte respekt të madh në mesin e banorëve të Prizrenit dhe Hasit, jo vetëm për dijen, por edhe për ndërmjetësimet e tij, ndihmën ndaj popullsisë lokale dhe qëndrimin kritik ndaj padrejtësive. Tradita gojore e Hasit e ruan figurën e tij si njeri që, në raste të caktuara, kishte ndërhyrë për të mbrojtur banorët nga dhuna ose arbitrariteti i pushtetit osman.
Roli edukativ i Suzi Çelebiut nuk përfundon vetëm me veprimtarinë e tij si shkrimtar, por edhe si mbrojtës i madh i banorëve të Hasit e në veçanti i grave hasjane, që në atë kohë ende ishin të krishterë dhe kur vinin në treg për t’í sh*tur prodhimet bujqësore, pasi burrat e krishterë nuk lejoheshin të shisnin në treg, e gratë ngacmoheshin nga ushtarët osmanë. Në mbrojtje të grave hasjanë, ai u plagos në Nashec, ku edhe sot vizitohet ai vend nga banorët e Hasit e në veçanti nga Hasi i Brisë.
Vakëfi që ai themeloi, përmes vakufnames së shek. XVI, garantonte vazhdimësinë e funksionimit të xhamisë, mejtepit dhe bibliotekës edhe pas vdekjes së tij. Kjo dëshmon një vetëdije të lartë institucionale: arsimi dhe dija duhej të mbeteshin pasuri e përhershme e komunitetit, jo pronë e një individi.
Nderimi që hasjanët i bëjnë ende sot figurës së Suzi Çelebiut, përfshirë vizitat në vendet që lidhen me jetën e tij, tregon se ai është përjetuar jo vetëm si poet apo klerik, por si mësues i popullit dhe si mbrojtës i të drejtave njerëzore.
Suzi Çelebi, nga hasjanët njihet si “Baba Suzi” dhe në traditën lokale hasjanë nuk lidhet vetëm me aspektin fetar, por edhe me autoritetin e tij për dije dhe urtësi, që kishte ai dhe për ndikimin e tij në ruajtjen dhe kultivimin e kulturës nga pasardhësit e tij hasjanë.
Vitet e fundit të jetës së tij
Suzi Çelebi kaloi vitet e fundit të jetës në Prizren, ku dha mësim dhe i shërbeu komunitetit deri në fund. Ai vdiq më 29 tetor 1524 dhe u varros në oborrin e xhamisë që ai kishte ndërtuar, pranë vëllezërve të tij, Nehari dhe Remzi Çelebi, madje Nehsriu ishte edhe ai poet dhe i shkolluar. Varri i tij, i rrethuar me një mur të vogël, është ende i dukshëm aty dhe shënon një vend me rëndësi historike dhe kulturore në qytet. Deri në vitet e tetëdhjeta nga gratë e Hasit edhe varri i tij, që konsiderohej si tyrbe, vizitohej shumë, po aq sa vizitohet edhe Guri i Suziut në Nashec, që siç theksuam, ishte vendi ku u plagos në mbrojtje të grave hasjane, që shkonin për pazar në Prizren. Shumë të dhëna turke pohojnë se ai ishte prijës i tarikatit Nakshibendi, dhe nga një pjesë e qytetarëve njihej edhe di Suzi Nakshibendi. Për çka për banorët e Hasit, por edhe të vet qytetit të Prizrenit ishte shumë i dashur dhe i respektuar.
Suzi Çelebi njihet sot si një ndër figurat më të rëndësishme letrare dhe kulturore shqiptare të periudhës osmane në Kosovë dhe rajon. Veprat e tij, sidomos Gazavatnam Mihaloğlu, përbëjnë një burim të vyer historik dhe letrar, ndërsa xhamia dhe shkolla që ai themeloi mbeten dëshmi e angazhimit të tij në edukimin dhe zhvillimin e komunitetit në Prizren.
Pavarësisht faktit se ai nuk u përfshi në asnjë nga antologjitë e krijuesve shqiptarë, ndoshta për faktin se ka shkruar në osmanisht, por ai është shqiptar nga Hasi, që ka lënë gjurmë në letërsi, në arsim dhe si hapësi i bibliotekës së parë në Kosovë. Fundi - fundit edhe Sami Frashri shkroi në osmanisht, por ai është edhe shkrimtar shqiptar, sepse ishte bir shqiptari ashtu siç ishte Suzi Çelebiu nga Guruzhupi i Hasit.
Në përmbledhje të këtij shënimi të shkurtër, Suzi Çelebi përfaqëson modelin e intelektualit të hershëm nga Hasi: poet, historian, por mbi të gjitha mësues dhe edukator, që e shihte arsimin si themel të identitetit, stabilitetit të zhvillimit të shoqërisë. Roli i tij në arsim e bën atë një nga figurat më të rëndësishme të historisë kulturore të Prizrenit dhe Hasit në shekullin XV - XVI. Deri më tash janë publikuar me dhjetëra shkrime për te, duke u përpjekur që ta përvetësojnë e ta bëjnë për vete, por ai ishte shqiptar dhe ate shqiptar i madh, sepse librin e konsideroi armë të fuqishme të kohës, që jep për të kuptuar se ishte vizionar.
Ky shënim u mbështet nga shumë shkrime të autorëve turq dhe nga:
Nexhat Çoçaj, Trashëgimia shpirtërore e Prizrenit me rrethinë - Festat kalendarike, “Bogdani”, Prizren, 2024, f. 424-430
Muhamet Shukriu, Prizreni i lasht, , Prizren, 2001, f. 337-339.
Intervistë në vitin 2020 e historianit dhe osmanologut Enver Batiu etj.
Dr. Nexhat Çoçaj
