21/04/2026
23 04 2026, 19:00
THOMAS KREMPKE "ËNDËRR" Ekspozitë/ Exhibition
Muzikë: Lushi Ismailej dhe Andis Isufaj
Ëndrrat janë pa kohë
“Po pija Fërnet të zi, dëgjoja zhurmën e kondicionerit dhe mendoja për ditët e kaluara…Isha I rraskapitur. Doja të largohesha. Shqipëria të lodh. Nuk ka çlodhje sepse nuk je kurrë vetëm. Madje edhe në hotelin e zbrazët, të heshtur e me ajër të kondicionuar, vetmia është një iluzion sepse ke në mendje vetëm atë, Shqipërinë; njerëzit e saj, erërat e saj, lashtësinë e saj, bukurinë e saj, ekzistencën e saj, çmenduritë e saj. Në Bajram Curr apo Kukës nuk mund t’i thuash vetes : “ ….tani do të mendoj për diçka tjetër, për fëmijërinë time për shembull. Është e kotë! Kur je në Shqipëri, nuk mund të mendosh për asgjë tjetër”.
Kur lexova këtë fjali të shkrimtarit p***k Andrzej Stasiuk, ndalova përgatitjet e një udhëtimi në Japoni dhe në vend të tij vendosa të shkoj në Shqipëri. Nuk e di pse. Ndoshta sepse nuk doja të mendoja për diçka tjetër, sigurisht që jo për fëmijërinë time p.sh. Fillova të mësoja shqip dhe nisa të ëndërroja në këtë gjuhë të çuditshme me fjalorin tim të kufizuar. Natë pas nate, unë numëroja nga një deri në dhjetë dhe kërkoja mes fjalëve që nuk I kuptoja. Një natë pashë në ëndërr sikur të gjitha rrugët e Zyrihut kishin tani emra shqiptarë duke ma sjellë kështu më afër e duke ma bërë më të njohur qytetin tim. Shqipëria kishte zënë vend në kokën time. Groteske dhe pak romantike, por kështu filloi gjithçka.
Por romanticizmi u zhduk shpejt, u avullua sapo u përball me realitetin. Megjithatë, titulli I projektit tim fotografik mbeti I njejti, si ai që kisha pagëzuar që herët – ËNDËRR! Ajo shfaqej kudo, në romane, poezi dhe lirika të këngëve shqiptare. Por edhe ndryshe – në ëndrrën e përhershme të çdo emigranti për gjetur pasuri e lumturi nëpër botë ose së paku në Tiranë, kryeqytetin e mbipopulluar. Në një drejtim të kundërt ishte edhe ëndrra jonë, e europianëve qendrorë, për natyrë të virgjër, për relaksime e pushime të lira, për një destinacion turistik “autentik”, ende të pazbuluar. Ajo që më magjepsi ishte fakti se si këto ëndrra kryqëzoheshin në një vend që askush nuk mund t’i gjente. Pikërisht këtë doja të tregoja me fotografitë e mija.
Më në fund mbërrita në Tiranë ,në nëntor të 2019-ës. Doja të fotografoja flamujt që valëviteshin për nder të dy festave kombëtare, si emblema të ëndrrës për liri e pavarësi. Por ëndrrat janë të paparashikueshme. Dy ditë para festave, u zgjova nga gjumi në mes të natës nga dridhjet e fuqishme të një tërmeti. Flamujt nuk u valëvitën për festë, por u ulën gjysmë shtizë. Festa u kthye në zi kombëtare dhe unë u largova. Pas disa muajsh, qëndrimi im I dytë ishte edhe më I shkurtër – Covid, shtetrrethimi dhe …rruga e kthimit. Ishte groteske; Shqipëria më rrëshqiti nga duart si një imazh ëndrre në dritën e mëngjesit.
Kur më në fund u bë e mundur të udhëtohej sërish, dukej sikur isha I vetmi udhëtar- ishte e mrekullueshme ,të paktën për një kohë të shkurtër. Vendi akoma nuk ishte I përmbytur nga turistët, kishte gjysmë milioni banorë më shumë se sa sot- të gjithë ata janë tashmë të emigruar. Vërtetë që këto dy ëndrra e kanë tronditur vendin në këto pesë vjet, madje ndoshta e kanë shkatërruar atë. Kush e di….sepse ëndrrat janë të ngatërruara dhe të vështira për t’u kuptuar. Gjatë këtyre viteve të pakta, por të vrullshme, edhe unë e humba vazhdimisht sensin e orientimit, ashtu si në një ëndërr ,që nuk ka as kohë e as vend dhe ku gjithçka mund të jetë kudo dhe të ndodhë njëkohësisht.
Dhe kështu m’u duk se ky vend ekzistonte në një kohë të ndryshme nga ajo e Europës, diku mes kohëve ose në një realitet jashtë kohe. Shqipëria dukej sikur notonte mes një të kaluare jo shumë të largët , që njëkohësisht dukej pafundësisht distante, dhe një të ardhmeje që të jepte përshtypjen se do të shpërbëhej në asgjë, ashtu si në një prag ëndërre, duke iu bashkuar shumë të shkuarave, që me sa duket nuk kishin filluar kurrë. Por ndoshta gjërat janë krejt ndryshe – të gjitha kohët ekzistojnë bashkë në Shqipëri, por luftojnë me njëra – tjetrën për epërsi. Kohët përleshen mes tyre, ato janë viktima të shpejtësisë; përshtypja ime ishte se e ardhmja përpiqej të shtynte të shkuarën me gjithë fuqinë e saj prej betoni, pa qenë në gjendje ta shkatërronte plotësisht. Në mënyrë të vazhduar e kokëfortë, e shkuara duket se rikthehet e tinëzisht minon themelet e së ardhmes. Dhe tani kur jam në fund të projektit tim, me gjithë imazhet e shumta ,me gjithë fotografitë e bëra në të tashmen e atëhershme, që tani është e shkuar, del pyetja : po tani? Disa nga këto çaste dëshmonin për dëshirën drejt së ardhmes, por tani edhe ato janë një e shkuar…një e ardhme e shkuar si të thuash. Vërtetë, fotografia ime vinte gjithmonë pak me vonesë, ashtu si ndoshta vjen çdo art fotografik.
Ndonjëherë zgjohem në mes të natës, i rraskapitur dhe e kam të pamundur të fle. Nuk mbaj mend asgjë dhe nuk e di në cilën ëndërr kam rënë… Të paktën imazhet e fotografitë mbeten gjithnjë me mua duke më ngushëlluar se ndoshta ndonjëherë ia kam dalë që të kap të paktën një hije të së kaluarës ose të së ardhmes.
Thomas Krempke
***
Dreams have no sense of time
"I drank black Fernet, listened to the murmur of the air conditioning and thought back to the past days. I was completely exhausted. I wanted to leave. Albania is exhaustion. Rest does not exist because you are never alone. Even in the air-conditioned, silent, empty hotel, solitude is only a delusion because one's thoughts are occupied with it, with Albania. Its guys, its stench, its ancientness, its beauty, its existence, its madness. In Bajram Curri or in Kukes, you can't just say to yourself, "Now I'm going to think about something else, my childhood for example." It doesn't work. When you get to Albania, you can't think about anything else."
When I read this sentence by Polish writer Andrzej Stasiuk, I stopped my preparations for a trip to Japan and instead decided to travel to Albania. I don't know why. Maybe because I didn't want to think about something else, and certainly not about my childhood. I started learning Albanian and began dreaming in this strange language, with my very limited vocabulary. Night after night, I counted from one to ten and searched through words I didn't understand. One night, I was dreaming that all the streets in Zurich now had Albanian names, which made me feel like I finally knew my hometown way better. Albania was in my head. Grotesque and a bit romantic, that's how it started.
But the romanticism soon vanished, evaporating on contact with reality. However, the title for my photographic project remained, one that had occurred to me early on: Ëndërr, the Albanian word for dream. It appeared in novels, poems, and the lyrics of Albanian songs. But also otherwise: as a dream of finding fortune and happiness as an emigrant abroad, or at least in Tirana, the overcrowded capital. And in the opposite direction: the dream of us Central Europeans for untouched nature, recreation and cheap holidays, for an undiscovered, “authentic” tourist destination. What fascinated me was that two dreams crossed paths in a place that no one knows how to find. This is what I wanted to show with my photographs.
So, I finally traveled to Tirana in November 2019. I wanted to photograph the flags flying on the two national holidays as an emblem of the dream for independence and freedom. But dreams are unpredictable. Two days before the festivities, I was roused from my sleep in the middle of the night by the tremors of an earthquake. The waving flags did not materialize, the celebrations were turned into national mourning days, the flags were flown at half-mast, and I left. A few months later, my second stay was even shorter: Covid, lockdown, the return flight. It was grotesque; Albania slipped away from me like a fleeting dream image in the morning light.
When it finally became possible to travel, it seemed like I was the only traveler—it was wonderful, at least for a short time. The country was not yet flooded over with tourists, and there were almost half a million more Albanians living in the country—now they have all emigrated. Indeed, the two dreams have shaken up the country in these five years—perhaps even destroyed it. Who knows, for dreams are confusing and difficult to understand. During these few but fast-paced years, I too repeatedly lost my sense of direction, as it is in a dream, which is not bound to any place or time, where everything is everywhere and happens all at once.
And so, it seemed to me that this country existed in a different time than the rest of Europe, somewhere between times, or out of time. Albania seemed like it was floating between its not-too-distant past, which simultaneously felt infinitely far away, and a future that gave the impression that it would dissolve into nothingness like a dream before it had even begun, joining the many pasts that apparently never happened. But perhaps things are quite different, with all times existing simultaneously in Albania, yet fighting each other for supremacy. The times devour each other, they are victims of rapid change: my impression was that the future was trying to crush the past with all its concrete might, without being able to destroy it completely. Over and over again, the past seems to return and insidiously undermine the foundations of the future. And now that I am at the end of my project, with all the many images, with the many photographed presences that are now, without exception, part of the past, What now? Some of these captured moments testified to the desire for a future; but now they too are past, a past future, so to speak. Yes, my photography always came a little too late—as perhaps all photographic art does.
And sometimes I wake up in the middle of the night, exhausted, unable to sleep. I can't remember anything and don't know into which dream I've fallen. The images, the photographs, at least those remain with me, and they comfort me with the belief that perhaps sometimes I have succeeded in capturing at least a shadow of the past or the future.
Thomas Krempke
