23/09/2026
Rreziqet e “Fetvave të Shpejta” në Epokën Digjitale – I
Kur fetvaja shkëputet nga pyetja dhe realiteti
Epoka digjitale ka ndryshuar rrënjësisht mënyrën se si njeriu kërkon informacion. Një pyetje që dikur kërkonte kohë, lexim, konsultim dhe ndoshta edhe një takim me dijetarin, sot mund të shkruhet në një motor kërkimi dhe brenda pak sekondash të shfaqen dhjetëra përgjigje.
Kjo vlen edhe për çështjet fetare.
Sot një person mund të parashtrojë një pyetje juridike në një faqe interneti, në rrjete sociale apo në një sistem të inteligjencës artificiale dhe të marrë menjëherë një përgjigje që duket e qartë, e prerë dhe bindëse.
Por këtu lind një pyetje e rëndësishme:
A është shpejtësia e marrjes së përgjigjes e njëjtë me saktësinë e saj?
Jo domosdoshmërisht.
Problemi i “fetvave të shpejta” nuk qëndron vetëm te fakti se një përgjigje mund të jepet shpejt. Problemi qëndron edhe te mënyra se si fetvaja shkëputet nga pyetja, nga rrethanat, nga personi që pyet dhe nga realiteti ku ajo duhet të zbatohet.
Në traditën juridike islame, fetvaja nuk ka qenë thjesht një informacion i përgjithshëm. Ajo lidhej me një pyetje dhe një rast.
Pikërisht këtë dimension rrezikon ta humbë fetvaja kur futet në logjikën e internetit.
Tradita hanefite dhe rëndësia e realitetit
Në këtë pikë, tradita hanefite ofron një material të pasur për të kuptuar problemin.
Në veprat e dijetarëve hanefij, e veçanërisht te Ibn Abidini, vëmendja ndaj realitetit, ‘urf-it dhe ndryshimit të rrethanave zë një vend të rëndësishëm.
Kjo shihet në veprën e tij të njohur Reddul Muhtar, por edhe në trajtesat Neshru-l Urf dhe Ukud Resm el-Mufti. Këto vepra tregojnë se tradita hanefite e ka trajtuar me seriozitet lidhjen ndërmjet dispozitës juridike, realitetit dhe mënyrës së dhënies së fetvasë.
Kjo na jep një parim të rëndësishëm për kohën tonë:
Nuk mjafton të gjesh një tekst juridik; duhet të kuptosh edhe realitetin mbi të cilin ai tekst do të zbatohet.
Një përgjigje mund të jetë e saktë për rastin për të cilin është dhënë, por kjo nuk do të thotë automatikisht se është përgjigjja e përshtatshme për çdo person tjetër që e lexon.
Këtu qëndron dallimi ndërmjet leximit të një fetvaje dhe marrjes së një fetvaje për rastin konkret.
Nga pyetja e plotë te fjalia e shkëputur
Një nga problemet më të mëdha të komunikimit digjital është thjeshtimi.
Pyetja e plotë: “Kam këtë situatë, këto rrethana dhe këtë problem; cili është gjykimi?”
shndërrohet në: “Është hallall apo haram?”
Pastaj përgjigjja shkëputet nga pyetja dhe fillon të qarkullojë më vete.
Pas disa ditësh, askush nuk e di më se cili ishte rasti fillestar.
Kështu krijohet një fenomen i rrezikshëm: fetvaja bëhet e pavarur nga pyetja që e ka prodhuar.
Një përgjigje e dhënë për një person, në një situatë të caktuar, mund të përdoret nga dhjetëra ose qindra njerëz të tjerë sikur të ishte një rregull universal.
Por në çështjet juridike, dallimet e vogla në rrethana mund të kenë rëndësi të madhe.
Rreziku i “screenshot-it”
Ndoshta askund nuk shihet më qartë ky fenomen sesa te screenshot-i.
Dikush merr një përgjigje nga një faqe fetare, e fotografon ekranin dhe e dërgon në një grup WhatsApp, Facebook apo Instagram.
Në pak minuta, ajo mund të qarkullojë te qindra njerëz.
Por çfarë ka humbur gjatë këtij procesi?
Mund të ketë humbur:
* pyetja origjinale;
* rrethanat e pyetësit;
* detajet që i janë dhënë muftiut;
* kufizimet e përgjigjes;
* burimi i plotë;
* metodologjia juridike;
* madje edhe pjesa e fjalisë që ndryshon kuptimin.
Megjithatë, screenshot-i shpesh prezantohet me një fjali: “Ja çfarë thotë Islami.”
Këtu ndodh një ndryshim i madh.
Një përgjigje për një rast shndërrohet në një deklaratë absolute për të gjithë.
Problemi i “copy-paste”-it
Interneti ka krijuar një kulturë ku informacioni kopjohet me një klikim.
Një përgjigje merret nga një burim, kopjohet në një faqe tjetër, pastaj në një faqe të tretë. Më vonë dikush e publikon pa burim dhe pas një kohe ajo qarkullon si “fjalë e dijetarëve”.
Në fund, mund të mos dihet më:
Kush e ka thënë?
Kur e ka thënë?
Për cilin rast?
Në çfarë rrethanash?
Në cilin medhheb?
Dhe mbi cilin burim është mbështetur?
Në traditën hanefite, literatura e fetvasë u zhvillua pikërisht me një vetëdije të lartë për nevojën e dallimit ndërmjet mendimeve të ndryshme, transmetimeve dhe qëndrimeve mbi të cilat mbështetet fetvaja.
Prandaj, gjetja e një teksti nuk është e njëjtë me kuptimin e tij dhe aq më pak me zbatimin e tij mbi një rast konkret.
Jo çdo pyetje ka një përgjigje universale
Në epokën e përgjigjeve të menjëhershme, njerëzit shpesh kërkojnë formulime absolute:
“Çfarë thotë Islami për biznesin?”
“Çfarë thotë Islami për martesën?”
“Çfarë thotë Islami për divorcin?”
Por pyetja juridike shpesh kërkon më shumë.
Kush është personi?
Çfarë ka ndodhur saktësisht?
Cilat janë rrethanat?
Cili është qëllimi?
Çfarë pasoje ka veprimi?
A ekzistojnë alternativa?
Cili është realiteti ekonomik, familjar apo shoqëror?
Këto nuk janë pyetje dytësore. Ato mund të jenë pjesë e domosdoshme e kuptimit të rastit.
Prandaj, një përgjigje e marrë nga interneti duhet të lexohet si informacion për t’u kuptuar, jo domosdoshmërisht si fetva personale për t’u zbatuar.
Edhe medhhebet e tjera e theksojnë këtë dimension
Kjo vëmendje ndaj realitetit nuk është vetëm karakteristikë e literaturës hanefite.
Edhe dijetarët e medhhebeve të tjera kanë trajtuar gjerësisht dallimin ndërmjet tekstit juridik, fetvasë, rrethanave dhe realitetit.
El-Karafiu, në veprën e tij El-Ihkam fi Temjiz el-Fetava anil Ahkam, trajton dallimin ndërmjet fetvasë dhe llojeve të tjera të gjykimit, duke i kushtuar rëndësi njohjes së rrethanave dhe pozitës nga e cila jepet përgjigjja.
Në literaturën shafi’ite dhe hanbelite gjithashtu gjenden diskutime të rëndësishme mbi lidhjen e dispozitës me rastin konkret dhe kushtet në të cilat ajo zbatohet.
Prandaj, problemi i sotëm nuk është një çështje që i përket një medhhebi të vetëm.
Problemi është se kultura digjitale e ka bërë shumë të lehtë shkëputjen e një përgjigjeje nga konteksti i saj.
Të lexosh nuk do të thotë të aplikosh
Këtu duhet të bëjmë një dallim të rëndësishëm.
Është e dobishme që një musliman të lexojë fetva, të mësojë dispozita dhe të njihet me mendimet e dijetarëve.
Por një gjë është të mësosh: “ X Dijetari ka dhënë këtë përgjigje për këtë çështje.”
Dhe diçka tjetër është të thuash: “Prandaj kjo është fetvaja ime dhe unë duhet ta zbatoj.”
Në rastin e dytë, tashmë kemi kaluar nga informimi në aplikimin juridik.
Dhe pikërisht këtu duhet më shumë kujdes.
Përfundim
Teknologjia ka bërë që dija fetare të jetë më e qasshme se kurrë më parë. Kjo është një mundësi e madhe.
Por qasja e lehtë nuk duhet të na krijojë iluzionin se edhe kuptimi i lehtë është i garantuar.
Një screenshot nuk e zëvendëson pyetjen.
Një copy-paste nuk e zëvendëson burimin.
Një fjali e shkëputur nuk e zëvendëson kontekstin.
Dhe një përgjigje e gjetur në internet nuk është automatikisht përgjigjja për rastin tim.
Në një kohë kur gjithçka kërkohet me një klikim, sfida jonë nuk është vetëm të gjejmë përgjigjen, por të dimë çfarë përgjigjeje kemi gjetur, për cilin rast është dhënë dhe a mund të zbatohet mbi realitetin tonë.
Kjo është një prej mburojave më të rëndësishme ndaj “fetvave të shpejta” në epokën digjitale.
Hoxhë Nehat ef. Shehu
