05/09/2025
Sáng nay, chỉ mấy ngày sau Đại lễ mừng 80 năm Quốc Khánh, hàng triệu người trong chúng ta, theo một thói quen đã ăn sâu vào tiềm thức, lại chờ đợi những hình ảnh quen thuộc của ngày khai trường. Ta chờ đợi màu áo dài trắng tinh khôi, chờ đợi những gương mặt học trò háo hức, và trên hết, ta chờ đợi tiếng trống trường. Tiếng trống của ngày mùng 5 tháng 9 tự bao giờ đã trở thành một thanh âm đặc biệt, không chỉ báo hiệu một năm học mới, mà còn là thanh âm của ký ức, của hy vọng, của sự tiếp nối thiêng liêng giữa các thế hệ.
Nhưng sáng nay, rất nhiều sân trường trên cả nước đã không vang lên tiếng trống riêng của mình. Thay vào đó, là một sự tĩnh lặng đến lạ thường. Hàng triệu ánh mắt cùng hướng về một màn hình, hàng triệu đôi tai cùng lắng nghe một tiếng trống duy nhất, vang lên từ Trung tâm Hội nghị Quốc gia. Lễ khai giảng năm 2025, với sự kết nối trực tuyến đến hơn 40.000 điểm cầu, đã đi vào lịch sử ngành giáo dục Việt Nam như một sự kiện chưa từng có tiền lệ. Nó vừa là một niềm tự hào về công nghệ, một biểu tượng của ý chí thống nhất, nhưng đồng thời cũng là khởi nguồn cho những dòng suy tư sâu sắc về con đường mà giáo dục nước nhà đang và sẽ đi.
Không thể phủ nhận, cuộc "diễn binh" quy mô lớn này mang một ý nghĩa biểu tượng vô cùng mạnh mẽ. Lần đầu tiên, một em học sinh ở một bản làng heo hút nơi địa đầu Hà Giang và một em học sinh ở ngôi trường quốc tế giữa lòng Sài Gòn cùng dự một lễ khai giảng, cùng chào một lá cờ, cùng hát một bài Quốc ca trong cùng một thời khắc. Khoảnh khắc ấy có sức mạnh xóa nhòa mọi khoảng cách, mang lại một cảm giác thiêng liêng về sự bình đẳng, về sự chung một mái nhà Việt Nam. Thông điệp từ các nhà lãnh đạo, đặc biệt là từ Tổng Bí thư, đã được truyền đi một cách trực diện, nhất quán và đầy trọng lượng. Tiếng trống duy nhất mà Tổng Bí thư gióng lên, một hồi trống dài, đĩnh đạc và dứt khoát, tựa như một hiệu lệnh xung trận, báo hiệu một kỷ nguyên mới với một tinh thần hoàn toàn mới.
Và tinh thần mới đó được gói trọn trong một từ khóa đầy tham vọng: "Kiến tạo". Chúng ta đã nghe quá nhiều về "cải cách", về "đổi mới", những khái niệm dường như gắn liền với việc sửa chữa, chắp vá những cái cũ. Nhưng "kiến tạo" lại mang một hàm ý khác. Nó không phải là sửa một cỗ máy đang trục trặc, mà là thiết kế một cỗ máy hoàn toàn mới. Đó là kiến tạo ra một thế hệ công dân mới, kiến tạo một mô hình giáo dục có khả năng dẫn dắt sự phát triển của xã hội, chứ không phải chạy theo để đáp ứng một cách bị động.
Đây là một tầm nhìn truyền cảm hứng. Nhưng cũng chính từ đây, một câu hỏi lớn được đặt ra: Chúng ta kiến tạo điều gì và bằng chất liệu gì? Bài phát biểu của Tổng Bí thư đã hé mở câu trả lời, rằng chúng ta cần kiến tạo nên những con người "phát triển toàn diện, mang trong mình tinh hoa văn hóa dân tộc".
Vậy tinh hoa văn hóa dân tộc nằm ở đâu? Nó không thể chỉ nằm trong những trang sách giáo khoa Lịch sử hay Ngữ văn. Nó không thể được cảm nhận trọn vẹn qua những bài giảng một chiều. Tinh hoa ấy nằm trong dáng hình một mái chùa cong, trong vị đắng ngọt của một chén trà Việt, trong sự mềm mại của nét bút thư pháp, trong sự tỉ mỉ của một sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Nó là sự tĩnh tại của tâm hồn, là sự khéo léo của đôi tay, là khả năng cảm thụ cái đẹp và là sự thấu hiểu sâu sắc về nguồn cội.
Một nền giáo dục kiến tạo, vì thế, không thể chỉ diễn ra trong bốn bức tường lớp học. Nó đòi hỏi phải mở ra những không gian trải nghiệm nơi học sinh có thể thực sự "chạm" vào văn hóa. Đó là khi một cô cậu học trò thành thị, vốn quen với màn hình điện thoại, lại có cơ hội được tự tay se một sợi tơ, nặn một ấm đất, hay đơn giản là được ngồi xuống trong một không gian trà thất, học cách pha trà, dâng trà và thưởng trà trong im lặng. Chính trong những khoảnh khắc tưởng chừng như "chơi" đó, các em mới thực sự "học" được về sự kiên nhẫn, về sự trân trọng thành quả lao động, về một lối sống "lành" và chậm rãi mà xã hội hiện đại đang dần đánh mất. Đây chính là mảnh đất màu mỡ cho những mô hình giáo dục cộng đồng, những không gian văn hóa sáng tạo như VietDisa mà chúng tôi đang ấp ủ, có thể chung tay góp sức cùng ngành giáo dục để cung cấp những "chất liệu" văn hóa sống động đó.
Thế nhưng, từ tầm nhìn chiến lược trên cao đến bữa ăn tinh thần hàng ngày của học trò là một khoảng cách không hề nhỏ. Và lễ khai giảng toàn quốc hôm nay, dù hoành tráng, cũng đã để lại những khoảng trống và những lấn cấn nhất định. Niềm hân hoan bị số hóa có còn là niềm hân hoan trọn vẹn? Với một đứa trẻ lớp một, ký ức đầu đời về ngày đi học liệu có nên là một buổi "xem truyền hình"? Cái hồn cốt của ngày khai trường, vốn nằm ở sự gặp gỡ, ở cái ôm của cô giáo, ở tiếng cười nói ríu rít với bạn bè trên sân trường mình, dường như đã phần nào bị khỏa lấp bởi tính nghiêm trang của một sự kiện mang tầm quốc gia.
Nhiều người lo ngại về một thứ "bệnh hình thức" kiểu mới. Chúng ta vốn đã quen với những lễ khai giảng rườm rà, nặng về báo cáo thành tích. Liệu một lễ khai giảng trực tuyến hoành tráng có phải chỉ là thay thế một hình thức cũ bằng một hình thức mới, hiện đại hơn nhưng cũng xa cách hơn? Và đằng sau sự kiện lộng lẫy ấy, những nỗi lo thường trực của phụ huynh và giáo viên vẫn còn đó: học phí, giá sách giáo khoa, tình trạng quá tải, áp lực thi cử... Một hồi trống lệnh dù vang xa đến mấy cũng khó có thể át đi tiếng thở dài của những vấn đề cố hữu ấy.
Vậy đâu là lời giải? Hướng tới một chí hướng ứng xử chung trong giai đoạn mới, có lẽ chúng ta không nên sa vào lựa chọn cực đoan: hoặc là một lễ khai giảng tập trung toàn quốc, hoặc là quay về với sự manh mún, thiếu định hướng của mỗi trường. Tương lai của giáo dục Việt Nam có lẽ nằm ở khả năng kết hợp hài hòa giữa "chương trình khung" và "sự sáng tạo địa phương", giữa "hồi trống lệnh" và "bản hòa ca riêng".
Hãy thử hình dung một kịch bản: Lễ khai giảng toàn quốc vẫn được tổ chức, nhưng ngắn gọn, cô đọng và mang tính biểu tượng cao. Nó giống như nghi thức thượng cờ ở Quảng trường Ba Đình mỗi sớm. Sau nghi lễ chung mang tính định hướng đó, kéo dài chừng 30 phút, các trường sẽ có toàn quyền chủ động để tổ chức "phần hội" của riêng mình. Một ngôi trường miền núi có thể tổ chức các trò chơi dân gian. Một ngôi trường thành thị có thể tổ chức một ngày hội STEM. Một trường khác lại có thể mời các nghệ nhân về nói chuyện, trình diễn... Khi đó, chủ trương của trung ương vẫn được quán triệt, nhưng bản sắc và sự năng động của từng cơ sở giáo dục vẫn được tôn vinh. Học sinh vừa cảm nhận được niềm tự hào chung của quốc gia, vừa được tận hưởng niềm vui riêng trong ngôi nhà thứ hai của mình.
Nói cho cùng, lễ khai giảng lịch sử của năm 2025 đã gióng lên một hồi trống về sự thay đổi. Nó cho thấy quyết tâm chính trị mạnh mẽ và khát vọng đưa giáo dục Việt Nam bước sang một trang mới. Nhưng con đường kiến tạo là một hành trình dài. Nó không thể chỉ trông chờ vào mệnh lệnh từ cấp trên, mà cần sự chung tay của toàn xã hội. Cần những nhà giáo dám nghĩ dám làm, cần những phụ huynh thấu hiểu đồng hành, và cũng cần cả những doanh nghiệp xã hội, những không gian văn hóa tâm huyết, sẵn sàng mang những giá trị bản sắc vào học đường một cách sáng tạo và hấp dẫn.
Hồi trống đã vang lên. Bản giao hưởng của năm học mới chỉ thực sự hay khi mỗi nhạc công, dù ở vị trí nào, cũng đều chơi nốt nhạc của mình một cách say mê và trách nhiệm. Và bản giao hưởng ấy, chắc chắn phải có những nốt trầm sâu lắng của di sản văn hóa dân tộc, để thế hệ tương lai của chúng ta có thể tự tin sải bước ra thế giới với một tâm hồn Việt Nam đích thực.
Đón xem bài bình luận trên trang Ytb Đỗ Thành Công vào 20h tối nay 5/9/2025!
