24/05/2026
Xây dựng xã, phường XHCN: Từ nền móng cơ sở đến khát vọng phát triển quốc gia
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Cường cho rằng, việc nghiên cứu, thí điểm xây dựng mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa ở thời điểm hiện nay là hoàn toàn chín muồi cả về lý luận, thực tiễn lẫn điều kiện tổ chức thực hiện.
Sau gần một năm cả nước vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, quyền lực quản trị được dịch chuyển mạnh về cơ sở, nhiều thủ tục hành chính được cắt giảm, người dân được tham gia trực tiếp vào quá trình giám sát, hoàn thiện thể chế. Chủ trương xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa không chỉ là yêu cầu hoàn thiện lý luận về chủ nghĩa xã hội Việt Nam, mà còn thể hiện tư duy phát triển lấy dân làm gốc, lấy chính quyền cơ sở làm nền tảng của toàn bộ kiến trúc quốc gia, hướng đến mục tiêu phát triển chiến lược của đất nước trong kỷ nguyên mới.
Dân chủ trở thành nền tảng của niềm tin xã hội
Sau gần 100 năm lãnh đạo cách mạng và gần 40 năm tiến hành công cuộc đổi mới, nhận thức, lý luận của Đảng về mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam ngày càng được bổ sung, phát triển và hoàn thiện. Trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã xác định rõ mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam được cấu thành bởi ba trụ cột lớn: Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa. Xã, phường xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên phát triển mới cần được xây dựng như một cộng đồng dân chủ, pháp quyền, kỷ cương, an toàn, xanh, số, mở, nhân văn, phát triển và hạnh phúc.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Cường - Phó viện trưởng Viện Xây dựng Đảng (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh) cho rằng, việc nghiên cứu, thí điểm xây dựng mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa ở thời điểm hiện nay là hoàn toàn chín muồi cả về lý luận, thực tiễn lẫn điều kiện tổ chức thực hiện.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Cường, sau Đại hội XIV của Đảng, nhiều chủ trương lớn đã được xác lập với yêu cầu đưa nghị quyết nhanh chóng đi vào cuộc sống, khắc phục tình trạng “độ trễ” trong tổ chức thực hiện. Cùng với đó, việc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp sau một năm đã tạo ra sự chuẩn bị tương đối đầy đủ về thể chế, tổ chức bộ máy và đội ngũ cán bộ để triển khai những bước đi phát triển mới ở cấp cơ sở.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Cường nhấn mạnh, mục tiêu của việc xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa không chỉ nhằm hoàn thiện mô hình quản trị địa phương mà còn hướng tới hiện thực hóa các mục tiêu phát triển chiến lược của đất nước. Đó là yêu cầu duy trì tăng trưởng hai con số, tạo nền tảng để đến năm 2030 Việt Nam trở thành nước có thu nhập trung bình cao và đến năm 2045 trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao.
Trong bối cảnh hiện nay, nhiều động lực phát triển truyền thống của đất nước đã dần chạm ngưỡng. Nguồn tài nguyên thiên nhiên không còn là lợi thế vô hạn, lao động giá rẻ không còn là động lực cạnh tranh bền vững, trong khi Việt Nam cũng đang bước qua thời kỳ “dân số vàng”. Điều đó đòi hỏi phải tạo ra những xung lực phát triển mới, trong đó quan trọng nhất là đổi mới mô hình quản trị, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và phát huy sức mạnh từ chính cộng đồng cơ sở.
Nhiều ý kiến của các chuyên gia, nhà khoa học chỉ ra rằng, điểm cốt lõi trong mô hình xã hội chủ nghĩa mà Việt Nam hướng tới chính là lấy con người làm trung tâm và lấy hạnh phúc của nhân dân làm mục tiêu phát triển. Tinh thần “không ai bị bỏ lại phía sau” không chỉ là khẩu hiệu mà đã được kiểm chứng trong thực tiễn, từ công tác phòng chống dịch COVID-19 cho tới ứng phó thiên tai, bão lũ thời gian qua.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Cường nhấn mạnh, việc xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn mới cần hướng tới hình thành những cộng đồng dân cư dân chủ, pháp quyền, kỷ cương, an toàn, xanh, số, nhân văn và hạnh phúc. Trong đó, chính quyền cơ sở không chỉ thực hiện chức năng quản lý hành chính mà phải trở thành chủ thể kiến tạo phát triển, phục vụ nhân dân và củng cố niềm tin xã hội.
Quá trình triển khai cần được thực hiện bài bản, có lộ trình phù hợp, lựa chọn địa phương đại diện cho các vùng miền để thí điểm, vừa làm vừa rút kinh nghiệm. Đồng thời, cần đặc biệt chú trọng xây dựng thể chế, đẩy mạnh chuyển đổi số, cải cách hành chính và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ cơ sở nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên mới.
Đồng tình với quan điểm, Thiếu tướng, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Sáu - Phó viện trưởng Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam cho rằng, đó không chỉ là những tiêu chí quản trị, mà thực chất là bộ tiêu chí của một xã hội văn minh. Ở đó, dân chủ phải trở thành nền tảng của niềm tin xã hội, pháp quyền phải gắn với minh bạch và trách nhiệm giải trình. Chuyển đổi số không chỉ là công nghệ mà phải trở thành công cụ mở rộng dân chủ, nâng cao tính công khai và phục vụ người dân tốt hơn. Quan trọng hơn, mô hình này không áp đặt một “mẫu số chung” cứng nhắc cho mọi địa phương.
Thiếu tướng Nguyễn Văn Sáu cũng lưu ý, đô thị, nông thôn, miền núi, biên giới hay hải đảo đều có đặc thù riêng. Vì vậy, tiêu chí phải phù hợp với từng địa bàn và phản ánh đúng thực tiễn phát triển. Chính cách tiếp cận ấy mới giúp mô hình có “đất sống”, tránh hình thức và tạo được sức sống bền vững.
Kiến trúc của một xã hội nhân văn và bền vững
Tại nhiều hội thảo khoa học được tổ chức để bàn về nội dung này, nhiều ý kiến tâm huyết cho rẳng, điểm đặc biệt trong chủ trương xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa lần này là cách tiếp cận hoàn toàn khác với tư duy phong trào trước đây. Nếu trước kia, nhiều mô hình dễ rơi vào bệnh hình thức, chạy theo danh hiệu, thì lần này, yêu cầu đặt ra là phải lượng hóa được hiệu quả bằng chất lượng sống của nhân dân và mức độ hài lòng xã hội.
Thiếu tướng, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Sáu nhấn mạnh rằng xã, phường kiểu mẫu phải được xây dựng trên nguyên tắc khoa học nhưng phải “hết sức thiết thực”, đo lường được bằng thực tế chứ không bằng báo cáo hay khẩu hiệu. Một mô hình xã hội chủ nghĩa hiện đại không thể chỉ được định nghĩa bằng những chỉ số tăng trưởng kinh tế, mà phải được phản ánh qua từng con đường sạch sẽ, từng bệnh viện phục vụ tốt hơn, từng trường học tử tế hơn, từng thủ tục hành chính minh bạch hơn và từng nụ cười hài lòng của người dân khi bước ra khỏi cơ quan công quyền.
Theo Thiếu tướng Nguyễn Văn Sáu, bộ tiêu chí xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa cần tập trung vào những giá trị cốt lõi: Hệ thống chính trị vững mạnh, hiệu lực quản lý tốt; phát triển kinh tế, nâng cao đời sống nhân dân; bảo đảm quốc phòng, an ninh; giữ gìn văn hóa; phát triển giáo dục, y tế; thúc đẩy chuyển đổi số; cải cách hành chính và đặc biệt là niềm tin, mức độ hài lòng của nhân dân.
“Đây là một mô hình mà chúng ta phải nhanh chóng triển khai, cụ thể hóa và đi vào cuộc sống”, Thiếu tướng Nguyễn Văn Sáu khẳng định.
Chia sẻ quan điểm về nội dung này, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Sửu (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh) nhấn mạnh, thách thức lớn nhất của Việt Nam hiện nay không còn chỉ là duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế, mà là giải quyết bài toán phát triển bền vững, công bằng và nâng cao chất lượng sống của người dân. Bên cạnh những thành tựu lớn về kinh tế, Việt Nam cũng đang đối mặt với áp lực bất bình đẳng, ô nhiễm môi trường, quá tải đô thị và sự suy giảm gắn kết cộng đồng. Vì vậy, mục tiêu của phát triển không chỉ dừng ở việc “người dân giàu hơn” mà phải hướng tới “người dân sống tốt hơn, hạnh phúc hơn”.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Sửu cho rằng mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” cần được nhìn nhận như một mô hình phát triển hiện đại, chứ không phải sự quay lại cơ chế bao cấp hay quản lý hành chính kiểu cũ. Người dân không cảm nhận chủ nghĩa xã hội qua khẩu hiệu, mà qua những điều rất cụ thể trong đời sống hằng ngày như trường học tốt hơn, dịch vụ y tế tốt hơn, môi trường sống an toàn hơn, chính quyền minh bạch hơn và cơ hội phát triển công bằng hơn.
Để hiện thực hóa mô hình này, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Sửu cho rằng, mục tiêu đến năm 2045 không phải tìm ra một mô hình hoàn hảo ngay từ đầu, mà là xây dựng được một mô hình có khả năng tự học hỏi, tự hoàn thiện, hướng tới một xã hội công bằng hơn, nhân văn hơn và nơi người dân thực sự cảm nhận được hạnh phúc trong cuộc sống hằng ngày.
Người dân nhìn thấy rõ hơn vai trò của chính quyền gần dân, cán bộ cơ sở nhận thức rõ hơn trách nhiệm phục vụ. Bộ máy quản trị bắt đầu chuyển từ “quản lý hành chính” sang “quản trị phát triển”.
Sâu xa hơn, việc lựa chọn xã, phường làm nơi xây dựng mô hình xã hội chủ nghĩa trước tiên còn mang ý nghĩa chiến lược về mặt tư tưởng. Chính từ nền móng cơ sở ấy, sẽ dần trở thành điểm tựa vững chắc để Việt Nam thực hiện khát vọng hùng cường, hạnh phúc và bền vững…
Đỗ Bình (TTXVN)
