21/06/2026
Nâng cao ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay
Tóm tắt: Ý thức văn hóa số có vai trò quan trọng trong định hướng nhận thức, thái độ và hành vi của sĩ quan trẻ trong môi trường số. Trước yêu cầu đẩy mạnh chuyển đổi số trong Quân đội, việc nâng cao ý thức văn hóa số cho sĩ quan trẻ ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam là yêu cầu cấp thiết. Vì vậy, cần sự kết hợp giữa giáo dục, rèn luyện, xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh và bảo đảm cơ sở vật chất, hạ tầng số phù hợp, góp phần xây dựng đội ngũ sĩ quan đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
1. Đặt vấn đề
Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư cùng sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và internet vạn vật đang làm thay đổi sâu sắc mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số trở thành xu thế tất yếu, là động lực quan trọng thúc đẩy phát triển nhanh và bền vững của mỗi quốc gia. Đại hội XIV của Đảng xác định: “Xác lập mô hình tăng trưởng mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia là động lực chính”(¹).
Đối với Quân đội nhân dân Việt Nam, chuyển đổi số là một trong những đột phá chiến lược nhằm nâng cao chất lượng tổng hợp, sức mạnh chiến đấu và khả năng thích ứng với sự phát triển của chiến tranh hiện đại. Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW của Quân ủy Trung ương khẳng định: “Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội là một trong các đột phá quan trọng hàng đầu, là mũi nhọn tiên phong góp phần xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại”(²). Trong tiến trình đó, các nhà trường quân đội giữ vai trò trực tiếp đào tạo nguồn nhân lực quân sự chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội hiện đại.
Là lực lượng nòng cốt của quân đội, sĩ quan trẻ không chỉ cần có bản lĩnh chính trị vững vàng, trình độ chuyên môn cao mà còn phải hình thành ý thức văn hóa số phù hợp với môi trường số hóa ngày càng sâu rộng. Ý thức văn hóa số giúp sĩ quan trẻ nhận thức đúng đắn, ứng xử có trách nhiệm trên không gian mạng, khai thác hiệu quả công nghệ số phục vụ học tập, nghiên cứu và công tác, đồng thời góp phần bảo vệ bí mật quân sự, giữ vững trận địa tư tưởng của Đảng trên không gian mạng.
2. Cơ sở lý luận về nâng cao ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam
Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa”(³). Theo đó, văn hóa là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử, vừa phản ánh trình độ phát triển của xã hội, vừa định hướng và điều chỉnh hoạt động thực tiễn của con người.
Kế thừa và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng ta luôn xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng của sự phát triển đất nước. Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, Đại hội XIV yêu cầu: “xây dựng văn hóa trong kinh tế và trong chính trị; xây dựng môi trường văn hóa số”(⁴). Đây là bước phát triển mới trong nhận thức lý luận của Đảng về vai trò của văn hóa trong thời đại số, đồng thời khẳng định yêu cầu đưa các giá trị văn hóa thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có môi trường số đang ngày càng trở thành không gian sinh tồn, học tập, lao động và sáng tạo của con người.
Dưới tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của các nền tảng số, phương thức sản xuất, giao tiếp và tiếp nhận tri thức của con người có nhiều thay đổi. Quá trình đó làm xuất hiện những giá trị, chuẩn mực và phương thức ứng xử mới, tạo cơ sở hình thành văn hóa số. Văn hóa số là tổng thể các giá trị, chuẩn mực, tri thức, niềm tin và phương thức ứng xử được hình thành trong quá trình con người sáng tạo, khai thác, chia sẻ và sử dụng các nguồn lực số. Văn hóa số không chỉ phản ánh trình độ ứng dụng công nghệ mà còn thể hiện trách nhiệm xã hội, đạo đức và bản lĩnh văn hóa của con người trong môi trường số.
Đối với các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam, văn hóa số được biểu hiện thông qua hệ thống các giá trị, chuẩn mực và hành vi điều chỉnh hoạt động dạy học, nghiên cứu khoa học, quản lý giáo dục và giao tiếp trên không gian mạng; bảo đảm sự thống nhất giữa yêu cầu đổi mới sáng tạo với tính tổ chức, tính kỷ luật và yêu cầu bảo vệ bí mật quân sự. Đây là môi trường quan trọng để hình thành những phẩm chất cần thiết của người sĩ quan trong thời đại số.
Từ cách tiếp cận trên, có thể hiểu ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam là sự phản ánh có mục đích, có hệ thống những tri thức, quan điểm, tình cảm, niềm tin và trách nhiệm của sĩ quan trẻ đối với các giá trị, chuẩn mực văn hóa trong môi trường số; được biểu hiện thông qua thái độ và hành vi sử dụng công nghệ số phù hợp với pháp luật của Nhà nước, kỷ luật Quân đội và yêu cầu xây dựng người quân nhân cách mạng trong thời đại số.
Ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ được thể hiện ở nhận thức đúng đắn về vai trò của công nghệ số và chuyển đổi số; ý thức chấp hành pháp luật, kỷ luật và các quy định về bảo mật thông tin; trách nhiệm trong tiếp nhận, xử lý và chia sẻ thông tin trên không gian mạng; thái độ tôn trọng các chuẩn mực đạo đức, quyền sở hữu trí tuệ và quyền riêng tư; tinh thần chủ động học tập, nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ số vào hoạt động học tập, rèn luyện và công tác quân sự.
Nâng cao ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ là quá trình tác động có mục đích, có tổ chức của các chủ thể giáo dục nhằm làm cho nhận thức, tình cảm, niềm tin và hành vi của sĩ quan trẻ ngày càng phù hợp với các giá trị và chuẩn mực văn hóa trong môi trường số. Quá trình này không chỉ góp phần hình thành phẩm chất của người quân nhân số mà còn tạo cơ sở để sĩ quan trẻ thích ứng với yêu cầu chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo, nghiên cứu khoa học và hoạt động quân sự, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong giai đoạn mới.
3. Thực trạng nâng cao ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam
Dưới sự lãnh đạo của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng và cấp ủy, chỉ huy các nhà trường quân đội, công tác chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo được triển khai ngày càng đồng bộ, tạo môi trường thuận lợi cho quá trình hình thành và phát triển ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ. Nghị quyết số 290-NQ/QUTW ngày 07/01/2026 của Quân ủy Trung ương xác định: “Lấy người học làm trung tâm, chủ thể; môi trường sư phạm quân sự chuẩn mực là nền tảng; đội ngũ nhà giáo, cán bộ quản lý giáo dục là then chốt, quyết định; đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số là động lực của quá trình giáo dục và đào tạo”(⁵). Đây là cơ sở quan trọng thúc đẩy các nhà trường quân đội đẩy mạnh giáo dục, bồi dưỡng nhận thức và xây dựng môi trường văn hóa số cho đội ngũ học viên, sĩ quan trẻ.
Nhìn chung, nhận thức của sĩ quan trẻ về vị trí, vai trò của công nghệ số và chuyển đổi số từng bước được nâng lên. Phần lớn sĩ quan trẻ có thái độ tích cực đối với việc ứng dụng công nghệ trong học tập, nghiên cứu khoa học và rèn luyện; chủ động tiếp cận các nền tảng học tập trực tuyến, thư viện số, cơ sở dữ liệu điện tử và các công cụ hỗ trợ học tập hiện đại. Nhiều sĩ quan trẻ bước đầu hình thành tư duy số, chủ động khai thác các nguồn tài nguyên số phục vụ nâng cao trình độ chuyên môn, ngoại ngữ và năng lực nghiên cứu khoa học. Ý thức chấp hành các quy định về sử dụng internet, mạng xã hội, bảo vệ bí mật quân sự và an toàn thông tin có nhiều chuyển biến tích cực. Tinh thần trách nhiệm trong tiếp nhận, xử lý và chia sẻ thông tin trên môi trường mạng ngày càng được nâng cao, góp phần giữ vững kỷ luật quân đội và xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh trong nhà trường.
Cùng với đó, các nhà trường quân đội đã quan tâm xây dựng môi trường số phục vụ giáo dục, đào tạo thông qua phát triển hệ thống quản lý học tập trực tuyến, thư viện số, bài giảng điện tử, học liệu số và các mô hình lớp học thông minh. Quá trình này tạo điều kiện để sĩ quan trẻ thường xuyên tiếp cận, sử dụng và tương tác với công nghệ số, qua đó từng bước hình thành các chuẩn mực hành vi phù hợp trong môi trường số. Nhiều phong trào nghiên cứu khoa học, sáng kiến cải tiến kỹ thuật, cuộc thi đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ số được triển khai đã góp phần khơi dậy tinh thần học tập, sáng tạo và trách nhiệm nghề nghiệp của sĩ quan trẻ.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, việc nâng cao ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ vẫn còn những hạn chế nhất định. Nhận thức của một bộ phận sĩ quan trẻ về văn hóa số chưa thực sự đầy đủ và toàn diện; còn biểu hiện đồng nhất văn hóa số với kỹ năng sử dụng công nghệ hoặc coi đây chỉ là vấn đề kỹ thuật. Ý thức tự giác trong bảo vệ dữ liệu cá nhân, bảo vệ bí mật quân sự và tuân thủ các chuẩn mực ứng xử trên không gian mạng ở một số trường hợp chưa thật sự vững chắc. Một số sĩ quan trẻ còn thiếu kỹ năng sàng lọc, đánh giá và kiểm chứng thông tin, dẫn đến nguy cơ tiếp nhận hoặc chia sẻ những thông tin chưa được xác thực. Tình trạng sử dụng mạng xã hội thiếu tính định hướng, dành nhiều thời gian cho các hoạt động giải trí trực tuyến hoặc chưa khai thác hiệu quả các nguồn tri thức số vẫn còn xuất hiện ở một bộ phận học viên.
Mặt khác, công tác giáo dục văn hóa số ở một số nhà trường chưa được tiến hành một cách chuyên sâu và có hệ thống. Nội dung giáo dục chủ yếu lồng ghép trong các hoạt động giáo dục chính trị, pháp luật hoặc giáo dục kỷ luật mà chưa hình thành chương trình giáo dục văn hóa số tương đối hoàn chỉnh. Môi trường số trong một số nhà trường chưa thật sự đồng bộ; hạ tầng kỹ thuật, học liệu số và các công cụ hỗ trợ giáo dục còn có sự chênh lệch giữa các cơ sở đào tạo. Việc xây dựng các tiêu chí đánh giá ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ chưa được quan tâm đúng mức, dẫn đến khó khăn trong việc kiểm tra, đánh giá và định hướng quá trình rèn luyện.
Những hạn chế trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Trong đó, nguyên nhân khách quan là quá trình chuyển đổi số trong quân đội diễn ra trong điều kiện khoa học, công nghệ phát triển nhanh, môi trường thông tin số biến đổi liên tục, đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với công tác giáo dục và quản lý. Về chủ quan, một số cấp ủy, chỉ huy, cơ quan chức năng chưa thật sự quan tâm đúng mức đến giáo dục văn hóa số; nội dung, phương pháp giáo dục còn chậm đổi mới; tính tích cực, chủ động tự học tập, tự rèn luyện của một bộ phận sĩ quan trẻ chưa cao. Những vấn đề đó đòi hỏi phải có các giải pháp đồng bộ nhằm tiếp tục nâng cao ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam hiện đại.
4. Giải pháp nâng cao ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ ở các nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay
Một là, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các chủ thể đối với việc giáo dục và rèn luyện ý thức văn hóa số cho sĩ quan trẻ.
Cấp ủy, tổ chức đảng, cán bộ chủ trì, cơ quan chức năng và đội ngũ giảng viên cần quán triệt sâu sắc quan điểm, chủ trương của Đảng, Nhà nước, Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và xây dựng môi trường văn hóa số. Trên cơ sở đó, xác định rõ giáo dục ý thức văn hóa số là một bộ phận quan trọng trong quá trình hình thành phẩm chất, nhân cách và năng lực của sĩ quan tương lai.
Cùng với nâng cao nhận thức cho các chủ thể giáo dục, cần chú trọng bồi dưỡng cho sĩ quan trẻ nhận thức đầy đủ về vai trò của văn hóa số đối với học tập, rèn luyện và hoạt động quân sự. Làm cho mỗi sĩ quan trẻ hiểu rõ những cơ hội, thách thức của môi trường số; trách nhiệm bảo vệ bí mật quân sự, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và xây dựng hình ảnh người quân nhân cách mạng trên không gian mạng. Quá trình giáo dục phải hướng tới hình thành động cơ đúng đắn, ý thức tự giác và trách nhiệm cá nhân trong việc sử dụng công nghệ số.
Thứ hai, đổi mới nội dung, hình thức và phương pháp giáo dục ý thức văn hóa số cho sĩ quan trẻ.
Hiệu quả nâng cao ý thức văn hóa số phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng hoạt động giáo dục. Vì vậy, cần tiếp tục bổ sung, hoàn thiện nội dung giáo dục văn hóa số theo hướng toàn diện, bao gồm tri thức về chuyển đổi số, đạo đức số, pháp luật số, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu, quyền sở hữu trí tuệ và trách nhiệm công dân trên không gian mạng. Nội dung giáo dục cần được lồng ghép phù hợp trong các môn khoa học xã hội và nhân văn, giáo dục chính trị, pháp luật, đồng thời kết hợp với các hoạt động thực tiễn, diễn đàn, tọa đàm và sinh hoạt chuyên đề.
Phương pháp giáo dục cần phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của người học; tăng cường ứng dụng các nền tảng số, mô hình học tập trực tuyến, hệ thống mô phỏng và các công cụ hỗ trợ học tập hiện đại. Kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục nhận thức với rèn luyện hành vi, giữa tuyên truyền, định hướng với kiểm tra, giám sát và đánh giá kết quả thực hiện các chuẩn mực văn hóa số của sĩ quan trẻ.
Thứ ba, xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh, an toàn và giàu tính định hướng trong các nhà trường quân đội.
Môi trường là yếu tố tác động thường xuyên và trực tiếp đến quá trình hình thành ý thức của mỗi cá nhân. Do đó, các nhà trường quân đội cần đẩy mạnh xây dựng môi trường số lành mạnh, kỷ cương và nhân văn; tạo điều kiện để sĩ quan trẻ tiếp cận, khai thác hiệu quả các nguồn tri thức số phục vụ học tập, nghiên cứu và rèn luyện. Đồng thời, xây dựng và hoàn thiện hệ thống các quy tắc ứng xử, chuẩn mực đạo đức và quy định về sử dụng không gian mạng phù hợp với đặc thù hoạt động quân sự.
Cùng với đó, cần phát huy vai trò của các tổ chức quần chúng, tổ chức đoàn, hội đồng quân nhân và các lực lượng nòng cốt trong tuyên truyền, định hướng dư luận, đấu tranh phản bác các thông tin sai trái, độc hại trên không gian mạng. Thông qua môi trường số lành mạnh, sĩ quan trẻ từng bước hình thành thói quen ứng xử văn minh, trách nhiệm và tuân thủ các giá trị văn hóa quân sự trong điều kiện mới.
Thứ tư, phát huy tính tích cực, chủ động tự học tập, tự rèn luyện ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ.
Sự hình thành và phát triển ý thức văn hóa số phụ thuộc trước hết vào quá trình tự giáo dục và tự rèn luyện của mỗi cá nhân. Vì vậy, cần làm cho sĩ quan trẻ nhận thức rõ trách nhiệm của bản thân trong việc thường xuyên cập nhật tri thức mới, nâng cao năng lực số, rèn luyện kỹ năng khai thác và xử lý thông tin, đồng thời xây dựng bản lĩnh chính trị vững vàng trước những tác động đa chiều của môi trường mạng.
Mỗi sĩ quan trẻ cần chủ động xây dựng kế hoạch tự học tập, tự nghiên cứu và tự hoàn thiện các chuẩn mực hành vi trên không gian số; tích cực tham gia các hoạt động nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ số vào thực tiễn học tập, công tác. Quá trình tự rèn luyện phải gắn chặt với việc tuân thủ pháp luật của Nhà nước, kỷ luật Quân đội và các quy định về bảo đảm an toàn, an ninh thông tin.
Thứ năm, bảo đảm cơ sở vật chất và hạ tầng số.
Cơ sở vật chất và hạ tầng số là nền tảng quan trọng bảo đảm hiệu quả nâng cao ý thức văn hóa số của sĩ quan trẻ. Các nhà trường quân đội cần tiếp tục đầu tư, nâng cấp đồng bộ hệ thống mạng, trung tâm dữ liệu, thư viện số, học liệu số và các nền tảng công nghệ phục vụ giáo dục, đào tạo. Đồng thời, đẩy mạnh số hóa giáo trình, tài liệu và các nguồn tư liệu phục vụ học tập, nghiên cứu, tạo điều kiện thuận lợi để sĩ quan trẻ tiếp cận và khai thác hiệu quả các nguồn tài nguyên số.
Cùng với đó, cần bảo đảm hệ thống hạ tầng số vận hành ổn định, an toàn, đáp ứng yêu cầu kết nối, chia sẻ và quản lý dữ liệu trong nhà trường. Việc xây dựng môi trường học tập số hiện đại, đồng bộ không chỉ nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo mà còn tạo điều kiện để sĩ quan trẻ thường xuyên rèn luyện kỹ năng, hình thành thói quen và ý thức ứng xử phù hợp trong môi trường số./.
------------------------
Ghi chú:
(1), (4). Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập II, Nxb CTQG-ST, H.2026, tr.112; tr.52.
2. Quân ủy Trung ương, Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW ngày 29/01/2025 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội.
3. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 3, Nxb CTQG-ST, H.2011, tr.458.
5. Quân ủy Trung ương, Nghị quyết số 290-NQ/QUTW ngày 07/01/2026 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo trong Quân đội.
ThS Lê Đình Hà - Ban Sau đại học, Trường Sĩ quan Chính trị
