11/09/2026
Tư liệu này tôi được cung cấp từ người nhà ông Bang biện Nguyễn Văn Chỏi, một người có công đóng góp tài chánh để xây lại ngôi đình Bình Hòa ở quận Bình Thạnh. Sách ”Gia Định xưa và nay” của Huỳnh Minh (bản in trước 1975) có nhắc một đoạn về công đức này của ông ở trang 320. Bà Nguyễn Thị Nam trong bài là con gái đầu của ông. Những năm 1980, tôi vẫn thường sang thăm bà, ngắm nghía ngôi nhà cổ nơi bà đang sống và nghe bà kể chuyện, bằng giọng nói vẫn còn trong veo, đặc sệt âm sắc vùng Gia Định với phát âm chữ s, x, tr chuẩn mực tuy lúc đó bà đã lớn tuổi, gầy yếu rồi.
TRƯỜNG NỮ CÔNG GIA ĐỊNH: MỘT QUÁ VÃNG
Đây là Trường dạy môn nữ công, gia chánh cho nữ sinh được chính quyền thuộc địa thành lập khoảng thập niên 1940 hoặc có thể sớm hơn, nằm trong khuôn viên trường Chi Lăng ở khu vực Bà Chiểu thuộc quận Bình Thạnh (nay là trường cấp 2 Hà Huy Tập nằm trên đường Phan Đăng Lưu, bên cạnh Đại học Mỹ thuật TPHCM). Theo ký ức của các bậc lão niên ở Ngã tư Bình Hòa, thời điểm 1946-1952, Hiệu trưởng là bà Gozé (người Pháp) và ban đầu có hai giáo viên: Cô Lê Thị Tài (còn gọi là Ba Tài) và cô Nguyễn Thị Nam (cô Hai Nam). Cô Ba Tài dạy thêu may, cô Hai Nam dạy nấu nướng, làm bánh mứt và các việc bếp núc kể cả phương pháp chọn lựa thức ăn khi đi chợ.
Khi thành lập, trường có tên là: Ecole d'Enseignement Manager de Gia Định. Thời gian học tập là 2 niên khóa xong được cấp chứng chỉ tốt nghiệp. Mỗi lớp độ trên dưới 30 học sinh. Điều kiện dự tuyển: Phải có bằng Tiểu học (Certificat d’etude primaire complementaire d’Indochine, viết tắt là CEPCI). Ngoài các môn học về nữ công gia chánh, còn có các môn như Luân lý, Văn, Sử Địa…nhưng các môn này “nhẹ” hơn chương trình trung học.
Khoảng năm 1952 (?) bà Gozé về hưu, người kế nhiệm là bà Huỳnh Hữu Hội. Bà Gozé và bà Huỳnh Hữu Hội kiêm nhiệm hai chức hiệu trưởng Trường Nữ công và Trường Nữ Tiểu học Gia Định (Ecole des filles de Gia Định). Trường còn quản trị một Ấu Trĩ Viện Gia Định, tiền thân của lớp Mẫu Giáo sau nầy. Sau khi bà Hội được bổ nhiệm Hiệu Trưởng Trường Nữ Trung Học Gia Long, Sài Gòn thì trường nữ công có hiệu trưởng riêng : Bà Ngành (không rõ họ của bà), một giáo viên của trường nam tỉnh lỵ Gia Định. Bà Ngành nổi tiếng là vị giáo chức nghiêm khắc nhất tỉnh Gia Định.
Trường dạy học sinh các kỹ năng nấu ăn, làm bánh mứt, tỉa hoa quả, may, thêu. Mỗi giáo viên phụ trách một môn. Học sinh đến từ các nơi trong vùng Sài Gòn – Gia Định.
Mỗi khi có tổ chức hội chợ, Ban Giám hiệu đem những sản phẩm do học sinh làm ra để triển lãm cho khách tham quan…
Xem lại những bức ảnh còn lưu lại của bà Nguyễn Thị Nam (về hưu năm 1959), giáo viên tại đây, có vài nhận xét như sau:
- Nữ sinh đi học bận đồng phục với áo bà ba trắng, quần đen hay trắng, tóc tai được bới cao hay cột đuôi gọn gàng.
- Lớp học khá rộng như một hội trường, trần cao và thoáng, đủ chứa hai dãy bàn theo chiều dọc bức tường cho học sinh ngồi đối diện nhau và một số bàn ghế cuối dãy cùng máy may.
- Ngoài giờ học, nữ sinh được chơi thể thao, như đánh bóng bàn.
- Giáo viên toàn bộ là nữ và là người Việt, bận áo dài đủ màu sắc đi dạy. Bà Gozé, hiệu trưởng là người Pháp duy nhất.
- Các giáo viên trong trường ngoài việc dạy học còn tham gia nhiều họat động khác như như tham gia họat động từ thiện (lúc đó gọi là đi ủy lạo).
- Trường học này được xem là kiểu mẫu nên được chính quyền thời đó quan tâm và đến thăm viếng.
Đến năm 1975, ngôi trường đặc biệt này ngưng hoạt động.
PHẠM CÔNG LUẬN
(trích sách Sài Gòn – chuyện đời của phố tập I. Công ty sách Phương Nam xuất bản 2014)
Ảnh tư liệu của gia đình bà Nguyễn Thị Nam.
Phạm Công Luận
