22/07/2026
Trân trọng đăng lại bài phỏng vấn của báo Bạc Liêu đề tài Đờn ca tài tử, bài viết đã được thầy Khê đọc và biên tập trước khi công bố.
GS.TS Trần Văn Khê:
“… GÌN GIỮ BẢN CHẤT CHƠI ĐỜN CA TÀI TỬ PHẢI LÀ PHỤNG SỰ NGHỆ THUẬT…”
... cải lương lại được thành lập, gánh nào cũng có hát bài Dạ cổ hoài lang. Đây là giai đoạn Dạ cổ hoài lang biến hoá thành vọng cổ các nhịp 4, nhịp 8, nhịp 16, nhịp 32, nhịp 64, khi này nó không là của Cao Văn Lầu mà là một sáng tác tập thể của những người nghệ sĩ thích hơi hướng của vọng cổ.
Cụ Cao Văn Lầu có được cái may là sáng tác ra lòng bản, cái lòng bản phù hợp với tâm tư lại đúng thời vận, chứ không thể nói Bạc Liêu có vị trí hơn ai, mà đó là sự chung sức để tạo nên một công trình tập thể!
Ngày 06/12/2013, một ngày sau khi đờn ca tài tử (ĐCTT) được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, ngôi nhà số 32-Huỳnh Đình Hai, phường 24, quận Bình Thạnh (TP.HCM) đón khách từ sáng đến chiều! Đó là nhà của GS.TS Trần Văn Khê, một nhà nghiên cứu văn hoá, âm nhạc truyền thống bậc nhất của Việt Nam. 93 tuổi, sức khoẻ không ổn định nhưng khoẻ ngày nào, giờ nào thì người ta lại thấy ông đầy nhiệt huyết khi nói về đờn ca tài tử. Dù đón khách liên tục nhưng GS.TS Trần Văn Khê vẫn dành thời gian quý báu của mình để tiếp xúc và trao đổi với phóng viên Báo Bạc Liêu. Khi đề cập đến chủ đề đờn ca tài tử được quốc tế công nhận là di sản văn hoá, GS.TS Trần Văn Khê đã khẳng định mạnh mẽ:
Đờn ca tài tử được tôn vinh là điều dĩ nhiên vì nó đã có một tính chất nghệ thuật rất sâu sắc! Sở dĩ lâu nay chúng ta chưa đưa ra thứ nhất là vì ta chưa lập hồ sơ, thứ hai là vì tiêu chuẩn lúc đầu của UNESCO chỉ xét cho bộ môn nghệ thuật có bề dày lịch sử 3-4 trăm năm, trong khi Đờn ca tài tử chỉ mới có hơn 100 năm. Điều nữa là, hồ sơ ĐCTT từng được đưa ra rồi rút lại nhường cho tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ được công nhận di sản thế giới trước. Tuy nhiên, đó lại là cái hay, là dịp để miền Nam bổ sung, sửa đổi làm cho hồ sơ có giá trị hơn khi minh họa đúng theo tinh thần của ĐCTT, tức là lúc cao hứng mới đờn ca chứ ko phải cái kiểu mời nghệ sĩ ngồi sẵn đó rồi vặn đèn sáng lên thâu thành bản nọ bản kia, tới lượt ai người đó hát… Hồ sơ sau có giá trị nghệ thật hơn hồ sơ trước khi giúp người ta thấy đúng giá trị của đờn ca tài tử!
Đờn ca tài tử được tôn vinh là điều rất quý và đáng tự hào. Hồi trước chỉ có người đờn trong điệu thích, người Việt Nam thích; còn bây giờ, người nước ngoài cũng cho rằng ĐCTT giá trị nghệ thuật và tôn vinh thành một di sản phi vật thể đại diện của nhân loại.
* PV: Vậy thì, thưa GS.TS Trần Văn Khê, ông có thể giới thiệu khái quát nét độc đáo, đặc trưng của nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam bộ so với các loại hình âm nhạc dân tộc khác?
GS.TS Trần Văn Khê: Trong các loại âm nhạc thính phòng của 3 miền đất nước : Ca Trù (Hát Ả Đào) – miền Bắc, Ca Huế - miền Trung và Đờn Ca Tài Tử - miền Nam, Ca Trù và Ca Huế thì ca nương là người quan trọng nhứt, kép đờn Đáy phụ hoạ hay là cả dàn ngũ tuyệt phụ hoạ cho tiếng ca không có một vị trí quan trọng trong nhóm. Đờn ca tài tử thì ngược lại, người đờn quan trọng và người ca thì phụ thuộc, do đó các nhà chuyên môn mới đặt tên “Đờn Ca Tài Tử”.
Trong Đờn ca tài tử tuy phải tôn trọng lòng bản, nhưng khi biểu diễn thì ngẫu hứng đóng vai trò rất quan trọng. Theo truyền thống Đờn ca tài tử thì học “chân phương” mà đờn “hoa lá” và trước khi vào bản có một đoạn “rao”, mỗi người nhạc công sẽ lên dây đờn và có những câu đờn do thầy dạy hoặc chính mình sáng tác để phô trương tài nghệ, thử dây đờn và dẫn người nghe đi lần lần vào trong điệu thức của bài ca.
* PV: Thưa GS.TS, Ông vừa đề cập Đờn ca tài tử là thể loại âm nhạc thính phòng, vậy thì bàn về không gian của ĐCTT, theo Ông, thưởng thức ĐCTT ở không gian mở, trong khung cảnh thiên nhiên sông nước hay trong thính phòng là đúng “gu”? Và việc đưa Đờn ca tài tử vào phục vụ du lịch như hiện nay nhiều tỉnh đã làm, theo Ông có gì được và chưa được?
Đờn ca tài tử là một loại nhạc thính phòng, tức là nghe trong phòng. Nhưng, biểu diễn trong không gian mở hay thính phòng cũng đều được, chơi trong thính phòng thì phải ngồi chơi thong thả, còn ngồi trong khung cảnh thiên nhiên sông nước thì gợi hứng hơn! Ngày xưa Đờn ca tài tử được chơi trong một sòng có ăn uống, ngồi, nằm thong thả chứ không phải ngồi trên sân khấu như giờ. Hồi xưa Đờn ca tài tử được một số nhạc công nhỏ đờn trong một gian phòng không lớn lắm trước số lượng thính giả thưởng thức cũng không lớn.
Hiện nay, ở nhiều nơi, khi Đờn ca tài tử đưa vào du lịch, nó không còn là Đờn ca tài tử! Đờn ca tài tử không đem nghệ thuật phục vụ lấy tiền, đưa vào du lịch phục vụ lấy tiền thì mất tính chất Đờn ca tài tử rồi! Thêm nữa, Đờn ca tài tử trong du lịch có chương trình nhất định, nó đơn sơ, vì du khách đâu có thời giờ để ngồi nghe, mà nghe Đờn ca tài tử mười mấy phút thì không thể thưởng thức hết Đờn ca tài tử, đó họa chăng là làm cho du khách biết đến một bộ môn nghệ thuật thôi chứ không thể làm cho họ hiểu hết bản chất nghệ thuật! Đờn ca tài tử là nghệ thuật người đờn phải hứng mới đờn, người nghe gặp điệu mới nghe. ĐCTT ngày xưa là một nghệ thuật mà mình phải phụng sự. Trong điều kiện kinh tế hiện nay, đưa ĐCTT vào phục vụ du lịch không phải là sai, nhưng nếu không khéo chúng ta sẽ làm cho nó tuột bậc, làm mất giá trị nghệ thuật, biến Đờn ca tài tử thành một tiết mục văn nghệ nho nhỏ cho du khách nghe chơi, thấy… lạ tai vậy thôi!
Do đó, chúng ta có phận sự gìn giữ bản chất chơi Đờn ca tài tử là phụng sự nghệ thuật, đừng biến thành sân khấu hóa, thương mại hóa, giữ cho Đờn ca tài tử tinh thần nghệ thuật vì nghệ thuật để biểu diễn, hãy để cho nó phát triển tự nhiên, giúp đỡ cho những phong trào thành lập câu lạc bộ, dạy luôn cho các trường… Đừng đem Đờn ca tài tử lên sân khấu ngồi biểu diễn với tính chất nghiêm túc, hoặc đờn… lấy tiền làm mất tinh thần tài tử đi; phải để nó là một trò chơi trong dân gian trong dân tộc miền Nam nước Việt. Tất nhiên, trong môi trường kinh tế thay đổi, người ta không thể ngồi đờn chơi mà quên đi kinh tế cuộc sống… khi Đờn ca tài tử bắt buộc đưa lên sân khấu biểu diễn hoặc thu phát trên truyền hình, truyền thanh thì phải thể hiện đúng bản chất, vẫn nên giữ tinh thần chơi với nhau, liên hệ hoà đờn với nhau chứ không phải mạnh người nào người nấy đờn!
* PV: Thưa Ông, Đờn ca tài tử không chỉ là “tài sản riêng” của một địa phương nào mà là công trình tập thể của nhiều tỉnh thành Nam bộ, điều này Ông có thể phân tích rõ hơn để độc giả được hiểu thêm về tiến trình phát triển của ĐCTT? Bạc Liêu riêng có những đóng góp gì cho phong trào Đờn ca tài tử Nam bộ?
Đờn Ca Tài Tử là một thú giải trí của toàn dân miền Nam Việt Nam. Bắt nguồn trong âm nhạc dân gian, nhạc lễ, cách tán tụng miền Nam. Mỗi nơi đều có những loại dân ca khác nhau, do đó Đờn Ca Tài Tử không phải của riêng Tỉnh nào mà do sự đóng góp của các Tỉnh.
Đến khi có phong trào Cần Vương, những nghệ nhân nhạc Cung Đình Huế vào Nam truyền lại nghề thì các cụ Nguyễn Liên Phong, Nguyễn Tòng Bá … vào dạy ca nhạc Huế và có nhiều người từ các Tỉnh học đờn Bầu, đờn Nguyệt, đờn Tranh, đờn Nhị theo trường phái của các cụ, nhưng người miền Nam không bắt chước y khuông người thầy, mà thích nghi theo quan điểm thẩm mỹ của miền Nam nên những bài bản có phần thay đổi.
Lịch sử đã ghi lại nhạc sư Nguyễn Quang Đại (Ba Đợi) là người có công hệ thống hoá các bài bản và họp thành 20 bài tổ (6 Bắc – 3 Nam – 4 Oán – 7 Nhạc cũng gọi là 7 bài lớn hay 7 bài Cò).
Ở Vĩnh Long có Thầy Ký Quờn (Trần Quang Quờn) ngoài việc tập họp các bài bản Đờn Ca Tài Tử còn sáng tác một số bài nhưng không được phổ biến, ông còn cải tiến nhạc khí và cho mỗi loại một cái tên đặc biệt như Đại Ba Tiêu, Tiểu Ba Tiêu nhắc tới cây quạt thần của Ngưu Ma Vương …
Ở Tiền Giang, vùng Cái Thia có Nhạc sư Nguyễn Tống Triều (ông Tư Triều) có tổ chức dàn nhạc Đờn Ca Tài Tử để đờn cho một quán ăn danh tiếng. Dàn nhạc của ông được lựa sang Pháp vào đầu thế kỷ XXI để dự cuộc đấu xảo thuộc địa và đã được nhiều báo chí bên Pháp nhắc tới. Tại Làng Vĩnh Kim – Đông Hoà có hai gia đình ông Trần Quang Diệm và ông Nguyễn Tri Túc (ông Nội & ông Ngoại tôi) cũng là danh cầm, ở nhiều nơi có những nhóm Đờn Ca Tài Tử đi hoà đờn với nhiều nhóm khác, nhóm ở Cần Đước nổi danh là đờn hay.
Về bài bản xưa có nhiều dị bản đặc biệt nhưng những sáng tác mới của thầy Ký Quờn và ông Nguyễn Tri Khương (cậu Năm tôi) cũng sáng tác những bản mới nhưng không phổ biến nhiều.
Đờn Ca Tài Tử mỗi lúc có thêm bài bản lấy trong Dân ca
Bạc Liêu có đóng góp cũng như những tỉnh khác vậy. Bài Dạ cổ hoài lang của nhạc sĩ Cao Văn Lầu may không phải hay hơn người ta hết mà vì nó phù hợp với hoàn cảnh bên ngoài. Đó là giai đoạn chiến tranh 1914-1918, bao nhiêu người phụ nữ ở nhà trông chồng thành ra cái tâm tư “từ phu tướng…” ra trận đánh giặc người vợ ở nhà nhớ ở đâu cũng có cho nên nó phù hợp.
Nét nhạc của Dạ cổ hoài lang lại tương tự với bài Hành vân hiện đang phổ biến, câu 17- 18 của DCHL là câu 1- 2 của Hành vân, rồi tư tưởng thì gắn với bài Nam ai Tô huệ chức cẩm hồi văn… Những bài bản khác có bài dài quá, bài lại đơn giản quá còn bài DCHL thì vừa lòng, vừa tầm để người ta nghe từ nội dung đến hình thức, nét nhạc có hơi hướng hát ru của người mẹ lại nói lên tình vợ chồng xa nhau. Thêm một cái may nữa là sự ra đời của dĩa hát rồi sau đó lại có phát thanh làm cho DCHL được phổ biến rộng rãi…
Sau đó cải lương lại được thành lập, gánh nào cũng có hát bài Dạ cổ hoài lang. Đây là giai đoạn Dạ cổ hoài lang biến hoá thành vọng cổ các nhịp 4, nhịp 8, nhịp 16, nhịp 32, nhịp 64, khi này nó không là của Cao Văn Lầu mà là một sáng tác tập thể của những người nghệ sĩ thích hơi hướng của vọng cổ.
Cụ Cao Văn Lầu có được cái may là sáng tác ra lòng bản, cái lòng bản phù hợp với tâm tư lại đúng thời vận, chứ không thể nói Bạc Liêu có vị trí hơn ai, mà đó là sự chung sức để tạo nên một công trình tập thể!
Mỗi nơi có một nét đặc biệt, nói Bạc Liêu đã có đóng góp thiết thực và hữu hiệu trong chuyện phổ biến Đờn ca tài tử là chính xác hơn, chứ không phải là cái nôi đặc biệt nhất của đất nước Việt Nam. Tuy nhiên, Bạc Liêu là một tỉnh có những đóng góp đáng kể sau đó, chẳng hạn chúng ta có cách lên dây kiểu Bạc Liêu, ngoài ra tôi biết tỉnh có những câu lạc bộ Đờn ca tài tử với rất nhiều người tham gia, đó là một điều tốt.
PV: Xin chân thành cảm ơn GS.TS Trần Văn Khê đã dành thời gian quý báu trao đổi và chia sẻ với chúng tôi!
Từ Cẩm Thuý (thực hiện)
Báo Bạc Liêu, 2013
