21/08/2026
📖 Tác phẩm: Nhà tù khổ sai người An Nam: những tù chính trị bị lưu đày cuối cùng ở Guyane
✍️ Tác giả: Christèle Dedebant
🖊️ Dịch giả: Lê Hồng Phước
🌟Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh
CAYENE, NƠI NHỮNG TÙ NHÂN CHÍNH TRỊ NGƯỜI AN NAM BỊ LƯU ĐÀY HƠN 30 NĂM
☘️MẤY AI ĐƯỢC TRỞ VỀ CỐ HƯƠNG
Lúc 18 giờ ngày 15 tháng 5, Yến, Xứng và Liên bị đưa vào nhốt ở một trong những "chuồng" của chiếc tàu chở tù. 70 năm sau, trong một lần trả lời phỏng vấn của Thierry Cantonnet, Yến nhớ rõ mồn một những giờ phút đầu tiên khi bị đưa lên tàu: "Chúng tôi là những tù nhân đầu tiên lên tàu. Khi ấy, tàu trống. Chúng tôi có khoảng 15 người, có nhiều tù thường phạm, nhưng cũng có những giáo viên và quân nhân theo chủ nghĩa dân tộc... đủ mọi thành phần dồn chung lên tàu. Không có gì phải ngạc nhiên, vì tất cả chúng tôi đều đấu tranh cho những lý tưởng khác nhau của cuộc đời và chúng tôi có thể đương đầu với thử thách này một cách bình thản".
Sau đó, con tàu nhổ neo lúc 0 giờ 30 phút ngày 16 tháng 5, đi về hướng sông Sài Gòn. Cũng ngày đó, vào lúc 11 giờ 30 phút, tàu đã đón thêm ở Vũng Tàu 172 tù nhân khác đến từ nhiều nhà tù khác nhau ở Bắc Kỳ. Những con người bất hạnh này trước đó đã trải qua 4 ngày ở hầm tàu mà không được tắm rửa: "Hoảng loạn và dơ bẩn tột cùng, những người đàn ông đó xuất hiện trước mắt chúng tôi như những hồn ma", Yến kể tiếp.
Rạng sáng ngày 1.5.1931, tàu Martinière dừng ở Côn Đảo để đón thêm 351 tù nhân. Trong số đó có 4 người theo đường lối dân tộc chủ nghĩa là thành viên của Việt Nam Quốc dân Đảng - Bằng, Mô, Truật; và Cừ - cùng những người cộng sản quê Thái Bình là Diên, Hồi về người đồng chí của họ là Trần Văn Ngọ. Mỗi người được phát những vật dụng theo quy định: 2 áo và 2 quần dài màu xanh, 1 cà mên đựng cơm, 1 ca đựng nước và 1 muổng nhỏ; 1 chăn len và 1 bao rơm làm giường, cũng như 1 bàn chải để cọ rửa và xà phòng. Lúc 18 giờ 30 phút, tàu nhổ neo dưới cơn mưa nặng hạt. Đích đến: Cayenne. Và gần 30 năm sau, chỉ có phân nửa trong số 538 tù nhân được trở lại cố hương...
📍 Sách hiện được phát hành tại gian hàng của NXB Tổng hợp TP.HCM - Đường Sách TP Thủ Đức (Đường Hồ Thị Tư, phường Tăng Nhơn Phú, TPHCM)