31/08/2026
Dùng văn hoá dân gian giảng pháp luật!
Trong kho tàng văn hoá dân gian Việt Nam, có nhiều câu cửa miệng rất phù hợp cho giáo dục và đào tạo pháp luật. Đặc điểm của các câu cửa miệng này là tính dễ nhớ, dễ nghe, dễ hiểu.
Tôi thường sử dụng nó trên lớp và thường tạo hiệu ứng tích cực với lớp, với Sinh viên, học viên.
Nhưng cũng tiếc rằng, nhiều Sinh viên hiện nay không thuộc, không nhớ các câu cửa miệng (ca dao, tục ngữ, thành ngữ …) này.
Dưới đây là tổng hợp một số câu mà tôi thường sử dụng:
Bút sa gà chết: Một người đã ký hợp đồng nhưng chứng minh được mình bị lừa dối, nhầm lẫn hoặc cưỡng ép thì có bắt buộc phải tiếp tục thực hiện hợp đồng hay không?
Lời nói gió bay: Hợp đồng bằng lời nói có giá trị pháp lý không, và khi tranh chấp xảy ra thì bên nào phải chứng minh nội dung đã thỏa thuận?
Nói có sách, mách có chứng: Trong tố tụng, một bên đưa ra yêu cầu nhưng không cung cấp được chứng cứ thì phải chịu hậu quả pháp lý như thế nào?
Trăm nghe không bằng một thấy: Chứng cứ trực tiếp có luôn có giá trị chứng minh cao hơn chứng cứ gián tiếp hay không?
Phép vua thua lệ làng: Tập quán có được áp dụng khi nội dung của tập quán khác với quy định của pháp luật hay không?
Quốc có quốc pháp, gia có gia quy: Quy chế, điều lệ hoặc nội quy của một tổ chức có được quy định khác với pháp luật hay không?
Nhập gia tùy tục: Khi giao dịch có yếu tố nước ngoài, tập quán và pháp luật của nước sở tại được áp dụng đến mức nào?
Đất có lề, quê có thói: Trong trường hợp pháp luật và hợp đồng không có quy định, tập quán có thể trở thành căn cứ xác định quyền và nghĩa vụ của các bên hay không?
Ăn cây nào, rào cây ấy: Người quản lý hoặc người đại diện phải ưu tiên lợi ích của doanh nghiệp đến mức nào khi lợi ích cá nhân của họ xung đột với lợi ích của doanh nghiệp?
Ăn quả nhớ kẻ trồng cây: Người tạo ra tác phẩm, sáng chế hoặc sản phẩm trí tuệ được pháp luật bảo vệ quyền lợi như thế nào?
Có vay có trả: Khi đến hạn mà bên vay không hoàn trả tiền hoặc tài sản thì bên cho vay có những quyền pháp lý nào?
Vay thì có trả, chạm thì có đền: Khi một hành vi gây thiệt hại cho người khác thì trong những điều kiện nào phát sinh trách nhiệm bồi thường?
Tiền trao cháo múc: Một bên có quyền từ chối hoặc tạm ngừng thực hiện nghĩa vụ nếu bên kia chưa thực hiện nghĩa vụ đối ứng hay không?
Thuận mua vừa bán: Quyền tự do thỏa thuận của các bên trong hợp đồng bị giới hạn trong những trường hợp nào?
Một lời đã nói ra, bốn ngựa khó đuổi: Một lời hứa hoặc cam kết chưa được lập thành hợp đồng có thể làm phát sinh trách nhiệm pháp lý hay không?
Quân tử nhất ngôn: Nguyên tắc thiện chí và trung thực ảnh hưởng như thế nào đến việc giao kết, thực hiện và giải thích hợp đồng?
Của rẻ là của ôi: Giá bán thấp có làm giảm trách nhiệm của bên bán đối với chất lượng hàng hóa hay không?
Tiền nào của nấy: Giá cả có phải là căn cứ để xác định mức chất lượng mà bên mua có quyền kỳ vọng hay không?
Treo đầu dê, bán thịt chó: Quảng cáo, giới thiệu hoặc cung cấp thông tin sai về hàng hóa có thể làm phát sinh những trách nhiệm pháp lý nào?
Mua trâu xem vó, lấy vợ xem tông: Khi ký kết một giao dịch lớn, bên mua hoặc nhà đầu tư cần thẩm định những vấn đề pháp lý nào trước khi quyết định?
Chọn mặt gửi vàng: Người đại diện vượt quá phạm vi đại diện thì giao dịch có ràng buộc người được đại diện hay không?
Giao trứng cho ác: Khi doanh nghiệp giao tài sản hoặc quyền quyết định cho một người không đáng tin cậy thì cơ chế pháp lý nào giúp kiểm soát rủi ro?
Mất bò mới lo làm chuồng: Luật sư tạo ra giá trị lớn hơn ở giai đoạn xử lý tranh chấp hay ở giai đoạn thiết kế giao dịch để ngăn tranh chấp phát sinh?
Phòng bệnh hơn chữa bệnh: Chi phí tư vấn pháp lý để phòng ngừa tranh chấp có thực sự thấp hơn chi phí xử lý tranh chấp sau khi rủi ro đã phát sinh hay không?
Cẩn tắc vô ưu: Những nội dung nào phải được kiểm tra trước khi ký hợp đồng để hạn chế tối đa rủi ro pháp lý?
Sai một ly, đi một dặm: Một lỗi nhỏ về thuật ngữ, số liệu hoặc dẫn chiếu có thể làm thay đổi quyền và nghĩa vụ của các bên đến mức nào?
Sai con toán, bán con trâu: Sai sót trong công thức giá, khối lượng hoặc phương pháp thanh toán có thể dẫn đến hậu quả pháp lý và tài chính như thế nào?
Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau: Kỹ năng giao tiếp và cách lựa chọn ngôn từ ảnh hưởng như thế nào đến kết quả đàm phán và giải quyết tranh chấp?
Một điều nhịn, chín điều lành: Nhượng bộ trong thương lượng đến mức nào thì còn là giải pháp hợp lý và khi nào lại trở thành sự từ bỏ quyền lợi?
Dĩ hòa vi quý: Khi nào thương lượng hoặc hòa giải là lựa chọn tốt hơn so với khởi kiện tại Tòa án hoặc trọng tài?
Được vạ thì má đã sưng: Khi quyết định khởi kiện, ngoài khả năng thắng kiện còn phải cân nhắc những yếu tố nào về thời gian, chi phí và khả năng thi hành?
Vô phúc đáo tụng đình: Có phải việc đưa tranh chấp ra Tòa án luôn là phương án cuối cùng hay trong một số trường hợp lại là lựa chọn cần thiết?
Nén bạc đâm toạc tờ giấy: Cơ chế pháp luật nào được thiết kế để ngăn lợi ích vật chất làm sai lệch hoạt động công vụ và tư pháp?
Đồng tiền đi trước là đồng tiền khôn: Ranh giới pháp lý giữa quà tặng, chi phí quan hệ, hoa hồng và hành vi hối lộ nằm ở đâu?
Quan thấy kiện như kiến thấy mỡ: Những nguyên tắc nào bảo đảm người tiến hành tố tụng độc lập, khách quan và không trục lợi từ tranh chấp?
Nén bạc đâm toạc công đường: Pháp luật kiểm soát tham nhũng và tác động trái pháp luật vào hoạt động xét xử bằng những cơ chế nào?
Công ai nấy nhớ, tội ai nấy chịu: Trách nhiệm pháp lý phải được cá thể hóa như thế nào khi nhiều người cùng tham gia một hành vi?
Ai làm nấy chịu: Trong những trường hợp nào một chủ thể phải chịu trách nhiệm về hành vi do người khác thực hiện?
Có gan làm, có gan chịu: Mối quan hệ giữa hành vi, lỗi, thiệt hại và trách nhiệm pháp lý được xác định như thế nào?
Gieo gió gặt bão: Một hậu quả xảy ra sau hành vi vi phạm có đương nhiên làm phát sinh trách nhiệm cho người thực hiện hành vi hay còn phải chứng minh quan hệ nhân quả?
Đánh kẻ chạy đi, không ai đánh người chạy lại: Việc tự nguyện khắc phục hậu quả, thành khẩn khai báo hoặc ăn năn hối cải ảnh hưởng như thế nào đến trách nhiệm pháp lý?
Đi đêm lắm có ngày gặp ma: Một hành vi vi phạm được thực hiện nhiều lần có làm thay đổi mức độ trách nhiệm pháp lý hay không?
Cái kim trong bọc lâu ngày cũng lòi ra: Cơ chế kiểm toán, kiểm soát nội bộ và tố giác có vai trò như thế nào trong phát hiện hành vi gian lận?
Cháy nhà ra mặt chuột: Tại sao các cuộc khủng hoảng thường làm bộc lộ những vi phạm pháp luật và điểm yếu quản trị vốn đã tồn tại từ trước?
Giấy rách phải giữ lấy lề: Luật sư phải duy trì chuẩn mực nghề nghiệp như thế nào khi quyền lợi của khách hàng tạo áp lực phải vượt qua giới hạn pháp luật?
Đói cho sạch, rách cho thơm: Lợi ích kinh tế có thể biện minh cho việc vi phạm chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp hay không?
Cây ngay không sợ chết đứng: Một bên thực sự có quyền nhưng không đưa ra được chứng cứ thì Tòa án có thể bảo vệ quyền đó đến mức nào?
Cha chung không ai khóc: Khi nhiều chủ thể cùng có trách nhiệm nhưng không xác định rõ người chịu trách nhiệm cuối cùng thì rủi ro quản trị phát sinh như thế nào?
Lắm sãi không ai đóng cửa chùa: Cơ chế phân công thẩm quyền phải được thiết kế thế nào để tránh tình trạng nhiều người cùng có quyền nhưng không ai chịu trách nhiệm?
Một người làm quan, cả họ được nhờ: Pháp luật kiểm soát xung đột lợi ích, lợi ích nhóm và việc sử dụng quyền lực để mang lại lợi ích cho người thân như thế nào?
Con ông cháu cha: Nguyên tắc bình đẳng và cơ chế kiểm soát xung đột lợi ích được áp dụng ra sao trong tuyển dụng và bổ nhiệm?
Đục nước béo cò: Hành vi lợi dụng khủng hoảng hoặc hoàn cảnh khó khăn của người khác để thu lợi có thể bị giới hạn bởi những nguyên tắc pháp lý nào?
Mượn gió bẻ măng: Khi nào việc thực hiện quyền trở thành lạm dụng quyền?
Mượn đầu heo nấu cháo: Một người có được phép sử dụng tài sản hoặc nguồn lực của người khác để phục vụ lợi ích của mình hay không?
Mượn hoa cúng Phật: Một chủ thể có thể dùng tài sản của người khác để thực hiện nghĩa vụ của chính mình trong trường hợp nào?
Cầm nhầm: Ranh giới giữa chiếm hữu do nhầm lẫn và hành vi chiếm đoạt tài sản nằm ở đâu?
Nhặt được của rơi, trả người đánh mất: Người nhặt được tài sản của người khác có những quyền và nghĩa vụ gì?
Của thiên trả địa: Khi một người nhận được tài sản hoặc lợi ích mà không có căn cứ pháp luật thì nghĩa vụ hoàn trả được xác định như thế nào?
Tấc đất tấc vàng: Vì sao tranh chấp đất đai thường có giá trị lớn và pháp luật phải kiểm soát chặt chẽ việc xác lập, chuyển dịch quyền sử dụng đất?
An cư lạc nghiệp: Quyền về nhà ở và chính sách nhà ở có vai trò như thế nào trong việc bảo đảm ổn định đời sống và phát triển kinh tế?
Bán anh em xa, mua láng giềng gần: Quyền của chủ sở hữu bất động sản bị giới hạn như thế nào bởi quyền và lợi ích của chủ sở hữu bất động sản liền kề?
Hàng xóm tối lửa tắt đèn có nhau: Pháp luật quy định những nghĩa vụ nào giữa các chủ sở hữu bất động sản liền kề?
Của chồng công vợ: Công sức đóng góp phi tài chính của vợ hoặc chồng được ghi nhận như thế nào khi xác định tài sản chung?
Thuận vợ thuận chồng tát Biển Đông cũng cạn: Khi nào việc định đoạt tài sản chung của vợ chồng bắt buộc phải có sự đồng ý của cả hai bên?
Anh em như thể tay chân: Quan hệ tình cảm gia đình có làm thay đổi nguyên tắc phân chia di sản theo pháp luật hay không?
Một giọt máu đào hơn ao nước lã: Quan hệ huyết thống được pháp luật sử dụng như thế nào để xác định hàng thừa kế?
Không ai giàu ba họ, không ai khó ba đời: Pháp luật thừa kế ảnh hưởng như thế nào đến quá trình dịch chuyển tài sản giữa các thế hệ?
Ăn cây táo, rào cây sung: Khi nào một người quản lý, đại diện hoặc tư vấn rơi vào tình trạng xung đột lợi ích?
Một vốn bốn lời: Mức lợi nhuận kỳ vọng cao có đồng nghĩa với mức rủi ro pháp lý và thương mại cao hơn hay không?
Buôn có bạn, bán có phường: Việc các doanh nghiệp liên kết với nhau đến mức nào thì trở thành hành vi hạn chế cạnh tranh?
Buôn tàu bán bè không bằng ăn dè hà tiện: Quản trị chi phí và dòng tiền có ảnh hưởng như thế nào đến khả năng thực hiện nghĩa vụ hợp đồng của doanh nghiệp?
Phi thương bất phú: Tự do kinh doanh được pháp luật bảo đảm đến đâu và bị giới hạn trong những trường hợp nào?
Có làm thì mới có ăn: Tiền lương phải được xác định dựa trên thời gian làm việc, năng suất hay kết quả lao động?
Làm ngày nào, xào ngày ấy: Hình thức trả lương theo ngày hoặc theo thời gian phải đáp ứng những điều kiện pháp lý nào?
Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân: Lợi ích của người dân phải được đặt ở vị trí nào khi Nhà nước xây dựng và thực thi chính sách pháp luật?
Có ba trăm lạng việc này mới xuôi: Khi nào việc đưa tiền hoặc lợi ích vật chất cho người có chức vụ, quyền hạn cấu thành hành vi hối lộ?
Trong tay đã sẵn đồng tiền, dẫu lòng đổi trắng thay đen khó gì: Những cơ chế nào bảo đảm hoạt động xét xử và thực thi công vụ không bị chi phối bởi tiền bạc và lợi ích riêng?
Bề ngoài thơn thớt nói cười, mà trong nham hiểm giết người không dao: Việc cố ý che giấu thông tin bất lợi trong quá trình đàm phán có thể làm phát sinh trách nhiệm pháp lý hay không?
Thiện căn ở tại lòng ta: Đạo đức cá nhân có đủ để bảo đảm hành vi đúng đắn hay vẫn cần quy tắc pháp luật và cơ chế kiểm soát?
Trăm điều phải có thần linh pháp quyền: Quyền lực nhà nước phải chịu những giới hạn pháp lý nào để bảo đảm Nhà nước pháp quyền?
Biết người biết ta, trăm trận trăm thắng: Luật sư cần đánh giá những yếu tố nào về đối phương trước khi lựa chọn chiến lược đàm phán hoặc tranh tụng?
Liệu cơm gắp mắm: Phương án pháp lý tối ưu có phải luôn là phương án bảo vệ tối đa quyền lợi hay còn phải phù hợp với nguồn lực và mục tiêu thương mại của khách hàng?
Khôn ngoan chẳng lọ thật thà: Thiện chí và trung thực có phải chỉ là chuẩn mực đạo đức hay còn là nghĩa vụ pháp lý trong giao dịch?
Thật thà là cha quỷ quái: Vì sao uy tín và sự trung thực có thể trở thành một loại tài sản thương mại của doanh nghiệp?
Lạt mềm buộc chặt: Khi nào giải pháp thương lượng mềm dẻo đem lại kết quả tốt hơn việc áp dụng ngay chế tài?
Già néo đứt dây: Việc áp dụng quyền và chế tài quá cứng nhắc có thể làm phát sinh những rủi ro pháp lý và thương mại nào?
Ép dầu ép mỡ, ai nỡ ép duyên: Một giao dịch được xác lập do đe dọa hoặc cưỡng ép có giá trị pháp lý hay không?
Há miệng mắc quai: Một chủ thể đã chấp nhận hoặc hưởng lợi từ một giao dịch có còn quyền phủ nhận giao dịch đó hay không?
Gậy ông đập lưng ông: Lập luận hoặc cơ chế do một bên đề xuất có thể quay lại ràng buộc chính họ trong những trường hợp nào?
Vạch áo cho người xem lưng: Việc tiết lộ bí mật kinh doanh, bí mật khách hàng hoặc thông tin nội bộ có thể làm phát sinh những trách nhiệm nào?
Tai vách mạch rừng: Luật sư và doanh nghiệp phải tổ chức việc trao đổi thông tin mật như thế nào để hạn chế nguy cơ rò rỉ?
Giấy trắng mực đen: Vì sao một thỏa thuận rõ ràng bằng văn bản thường làm giảm rủi ro tranh chấp so với thỏa thuận miệng?
Nói trước bước không qua: Khi nào một tuyên bố trong quá trình đàm phán trở thành một cam kết có giá trị pháp lý?
Đường dài mới biết ngựa hay: Hợp đồng dài hạn cần những cơ chế nào để kiểm soát năng lực và chất lượng thực hiện nghĩa vụ trong suốt thời hạn hợp đồng?
Lửa thử vàng, gian nan thử sức: Hợp đồng cần phân bổ rủi ro như thế nào khi xảy ra biến động, khủng hoảng hoặc sự kiện bất thường?
Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo: Khi gặp bất lợi trong tranh chấp, luật sư dựa vào những tiêu chí nào để quyết định tiếp tục theo đuổi hay thay đổi chiến lược?
Tránh voi chẳng xấu mặt nào: Khi nào việc rút lui, hòa giải hoặc chấp nhận thỏa hiệp là quyết định pháp lý hợp lý hơn tiếp tục tranh tụng?
Một sự nhịn là chín sự lành: Giới hạn của sự nhượng bộ trong hòa giải nằm ở đâu để không biến hòa giải thành từ bỏ quyền lợi hợp pháp?
Ăn miếng trả miếng: Chế tài pháp lý khác với hành vi trả đũa ở điểm nào?
Oan có đầu, nợ có chủ: Khi một thiệt hại liên quan đến nhiều chủ thể và nhiều tầng hợp đồng thì trách nhiệm phải được phân bổ như thế nào?
Có tật giật mình: Biểu hiện tâm lý bất thường của một người có thể được coi là chứng cứ về hành vi vi phạm hay không?
Chưa đỗ ông nghè đã đe hàng tổng: Một người thực hiện quyền khi chưa được bổ nhiệm, ủy quyền hoặc chưa đủ thẩm quyền thì hành vi đó có giá trị pháp lý hay không?
Một miếng giữa làng bằng một sàng xó bếp: Vì sao hành vi xâm phạm danh dự, uy tín trước công chúng thường gây hậu quả nghiêm trọng hơn hành vi xảy ra trong phạm vi riêng tư?
Tốt danh hơn lành áo: Danh dự và uy tín được pháp luật bảo vệ như thế nào và có thể được định lượng thành thiệt hại hay không?
Mua danh ba vạn, bán danh ba đồng: Một hành vi vi phạm pháp luật có thể làm giảm giá trị thương hiệu và uy tín doanh nghiệp đến mức nào?
Tiếng lành đồn xa, tiếng dữ đồn xa: Doanh nghiệp và cá nhân phải chịu trách nhiệm như thế nào đối với thông tin gây ảnh hưởng đến danh dự hoặc uy tín của người khác?
Uốn lưỡi bảy lần trước khi nói: Luật sư phải kiểm soát phát ngôn như thế nào trong đàm phán, tranh tụng và truyền thông về vụ việc?
Lời nói đọi máu: Một phát ngôn gây thiệt hại đến danh dự, nhân phẩm hoặc uy tín của người khác có thể làm phát sinh những trách nhiệm pháp lý nào?
Lời nói phải giữ lấy lời: Khi nào sự tin cậy của một bên vào lời cam kết của bên kia cần được pháp luật bảo vệ?
Khôn ngoan đối đáp người ngoài, gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau: Tranh chấp giữa cổ đông hoặc thành viên doanh nghiệp nên được thiết kế cơ chế giải quyết như thế nào để không làm tổn hại chính doanh nghiệp?
Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao: Liên danh hoặc hợp tác kinh doanh cần phân định quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm giữa các thành viên như thế nào?
Đoàn kết thì sống, chia rẽ thì chết: Hợp đồng liên danh cần cơ chế nào để ngăn mâu thuẫn nội bộ làm ảnh hưởng đến việc thực hiện dự án?
Chín người mười ý: Cơ chế biểu quyết và giải quyết bế tắc trong doanh nghiệp phải được thiết kế như thế nào?
Trống đánh xuôi, kèn thổi ngược: Khi các điều khoản trong cùng một hợp đồng mâu thuẫn nhau thì phải xác định thứ tự ưu tiên áp dụng như thế nào?
Ông nói gà, bà nói vịt: Khi các bên giải thích cùng một điều khoản theo hai nghĩa khác nhau thì căn cứ nào được sử dụng để xác định ý chí chung?
Râu ông nọ cắm cằm bà kia: Một lỗi sao chép, dẫn chiếu sai hoặc sử dụng nhầm điều khoản từ hợp đồng khác có thể ảnh hưởng đến hiệu lực và việc giải thích hợp đồng như thế nào?
Đầu voi đuôi chuột: Vì sao một hợp đồng quy định nghĩa vụ rất chi tiết nhưng thiếu cơ chế bảo đảm thực hiện và chế tài lại có thể kém hiệu quả?
Đầu xuôi đuôi lọt: Việc thẩm định và cấu trúc giao dịch ngay từ đầu ảnh hưởng như thế nào đến quá trình thực hiện hợp đồng về sau?
Dục tốc bất đạt: Việc rút ngắn quá mức thời gian thẩm định pháp lý có thể tạo ra những rủi ro nào trong đầu tư và M&A?
Chậm mà chắc: Trong giao dịch lớn, đâu là điểm cân bằng giữa yêu cầu tiến độ và yêu cầu thẩm định đầy đủ?
Có công mài sắt, có ngày nên kim: Việc nghiên cứu hồ sơ toàn diện có vai trò như thế nào trong xây dựng một lập luận pháp lý thuyết phục?
Đi một ngày đàng, học một sàng khôn: Kinh nghiệm thực tiễn có vai trò như thế nào bên cạnh kiến thức pháp luật trong quá trình đào tạo luật sư?
Học ăn, học nói, học gói, học mở: Vì sao kiến thức pháp luật tốt nhưng kỹ năng giao tiếp, trình bày và ứng xử yếu vẫn có thể làm giảm hiệu quả nghề nghiệp của luật sư?
Học thầy không tày học bạn: Tranh luận và phản biện giữa những người học giúp phát triển tư duy pháp lý như thế nào?
Đi hỏi già, về nhà hỏi trẻ: Luật sư phải kiểm chứng thông tin từ bao nhiêu nguồn trước khi đưa ra kết luận pháp lý?
Biết thì thưa thốt, không biết thì dựa cột mà nghe: Luật sư phải xử lý thế nào khi khách hàng yêu cầu ý kiến về một vấn đề nằm ngoài chuyên môn hoặc chưa được nghiên cứu đầy đủ?
Một nghề cho chín còn hơn chín nghề: Chuyên môn hóa trong nghề luật mang lại lợi ích gì và có những giới hạn nào?
Đi với bụt mặc áo cà sa, đi với ma mặc áo giấy: Luật sư cần thích nghi với khách hàng và môi trường giao dịch đến mức nào mà vẫn giữ được độc lập và chuẩn mực nghề nghiệp?
Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài: Văn hóa doanh nghiệp tác động như thế nào đến hành vi tuân thủ pháp luật của người lao động và người quản lý?
Thượng bất chính, hạ tắc loạn: Một doanh nghiệp có thể xây dựng hệ thống tuân thủ hiệu quả nếu người quản lý cấp cao thường xuyên vi phạm chính các quy tắc nội bộ hay không?
Nhà dột từ nóc: Trách nhiệm của người quản lý doanh nghiệp đối với các vi phạm có tính hệ thống trong tổ chức được xác định đến đâu?
Nguồn: Ls Hà Huy Phong