27/09/2026
BẢN TIN SDG #12 | TIẾN BỘ CÔNG NGHỆ VÀ BÀI TOÁN VỀ TRÁCH NHIỆM
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang thâm nhập vào mọi mặt của đời sống, từ sản xuất, giáo dục, cho đến các hoạt động thường ngày. Nhưng phía sau những tiện ích hấp dẫn là tác động tiềm ẩn lên môi trường, người lao động, cộng đồng yếu thế và người bản địa.
Trước hết, tác động môi trường là một trong những hệ quả rõ rệt nhất. Phân tích mới từ tổ chức Basel Action Network ước tính rằng AI có thể tạo ra lượng rác thải điện tử lên đến 13 triệu tấn rác thải điện tử mỗi năm cho tới 2030. Các trung tâm dữ liệu đã tiêu thụ khoảng 415 TWh điện trong năm 2024, tương đương 1,5% lượng điện toàn cầu; và được IEA dự báo có thể tăng lên khoảng 945 TWh vào năm 2030. Cùng với đó là những vấn đề liên quan đến sử dụng nước, phát thải, chất lượng không khí, và tác động tiềm tàng đối với sức khỏe cộng đồng.
Không chỉ tạo áp lực lên tài nguyên, AI cũng đang làm gia tăng bất bình đẳng trong thị trường lao động. Theo ILO, cứ bốn người lao động thì có một người làm công việc có mức độ tiếp xúc nhất định với AI. Mặc dù tỷ lệ này lên tới 30-32% tại các quốc gia thu nhập cao, nhưng chỉ khoảng 10-15% tại các quốc gia thu nhập thấp. Khoảng cách này cho thấy các nhóm lao động ở những nền kinh tế yếu thế có thể khó tiếp cận các lợi ích từ AI.
Bên cạnh đó, còn có hàng chục triệu lao động đến từ các quốc gia đang và kém phát triển trực tiếp đứng phía sau các hệ thống này, với những công việc như gắn nhãn, phân loại, làm sạch và kiểm duyệt dữ liệu. Họ liên tục phản ánh về điều kiện làm việc tồi tệ, tình trạng bị bóc lột và những tổn thương về mặt tâm lý. Tại Châu Phi cũng như Nam Á và Đông Nam Á, không hiếm gặp cảnh người lao động phải làm việc tới 20 giờ mỗi ngày, xử lý 1.000 trường hợp dữ liệu trong một ca làm việc.
Đối với các cộng đồng bản địa, thách thức còn nằm ở sự đại diện và quyền kiểm soát dữ liệu. Với hơn 476 triệu người bản địa - chiếm khoảng 6,2% dân số thế giới và khoảng 7.000 ngôn ngữ toàn cầu, AI có thể làm đơn giản hóa sự đa dạng của hàng nghìn cộng đồng này hoặc tái tạo những khuôn mẫu định kiến khi ngôn ngữ, văn hóa và tri thức bản địa không được phản ánh đầy đủ trong dữ liệu huấn luyện.
Từ một góc nhìn khác, trách nhiệm không chỉ thuộc về các công ty công nghệ hay trung tâm dữ liệu. Khi AI ngày càng trở thành một phần của đời sống, tiêu dùng có trách nhiệm cũng cần được mở rộng sang cách chúng ta sử dụng công nghệ. Người sử dụng AI có thể góp phần giảm tác động tiêu cực thông qua cách mình sử dụng công nghệ, ví dụ như chỉ sử dụng AI khi thực sự có nhu cầu, lựa chọn công cụ phù hợp và tránh tạo ra những nội dung không cần thiết.
Suy cho cùng, sự phát triển của AI cần đi cùng với những cách thức sản xuất và sử dụng có trách nhiệm hơn. Công nghệ có thể tiếp tục phát triển, nhưng cách chúng ta tạo ra, sử dụng và lựa chọn công nghệ sẽ quyết định phần nào tương lai bền vững cho con người và môi trường.
Nguồn:
Basel Action Network, “The Coming AI Waste Wave”.
IEA (2025), “Energy and AI”.
ILO Working Paper 140, “Generative AI and Jobs: A Refined Global Index of Occupational Exposure”.
ILO Working Paper 166, “Disruption without dividend? - How the digital divide and task differences split GenAI’s global impact”.
Michelle Du & Chinasa T. Okolo, “Reimagining the future of data and AI labor in the Global South”.
Gio Lugo Miole & Jonghwi Park, “Counting (on) Indigenous Peoples: Data Sovereignty in the Age of AI”.
___
SDG - Mục tiêu Phát triển Bền vững - là chuỗi 17 mục tiêu được Liên Hợp Quốc thông qua vào năm 2015 trong Chương trình nghị sự 2030 nhằm giải quyết các thách thức toàn cầu như nghèo đói, bất bình đẳng, biến đổi khí hậu, sức khỏe cộng đồng,... “Bản tin SDG” là series cập nhật những sáng kiến, mô hình, chính sách và kết quả thực tế trong quá trình thực hiện các SDG tại Việt Nam và trên thế giới. Thông qua các số liệu, câu chuyện thực tiễn và nghiên cứu điển hình, series giúp người xem theo dõi tiến độ thực hiện SDG, cũng như khám phá những giải pháp đang tạo ra tác động tích cực đối với các vấn đề kinh tế, xã hội và môi trường.
___
Mọi thông tin, xin vui lòng liên hệ:
Hotline: 0354.179.194
Email: [email protected]