19/05/2026
LÀNG CỔ ĐÔNG NGẠC - VÙNG ĐẤT ĐỊA LINH NHÂN KIỆT
Đông Ngạc, hay còn gọi là làng Vẽ, Kẻ Vẽ, là một trong những ngôi làng cổ nổi tiếng nhất của Thăng Long - Hà Nội. Nằm ven sông Hồng, dưới chân cầu Thăng Long ngày nay, làng Đông Ngạc không chỉ nổi tiếng bởi vẻ đẹp cổ kính, hệ thống đình chùa, nhà thờ họ, cổng làng cổ mà còn được biết đến như một “làng khoa bảng”, nơi sản sinh nhiều bậc hiền tài cho đất nước qua nhiều thời kỳ lịch sử.
Trong dòng chảy văn hóa của vùng đồng bằng Bắc Bộ, Đông Ngạc được xem là một biểu tượng tiêu biểu của truyền thống hiếu học, nếp sống thanh lịch và tinh thần trọng đạo lý. Người xưa từng nhắc đến Đông Ngạc bằng những câu ca đầy tự hào như: “Đất Kẻ Giàn, quan Kẻ Vẽ”, “Thơ Mỗ, phú Cách, sách Vẽ” hay “Giò Chèm, nem Vẽ”. Những câu nói dân gian ấy vừa thể hiện sự giàu có về văn hóa, vừa phản ánh vị thế đặc biệt của ngôi làng trong đời sống xã hội vùng Thăng Long xưa.
Theo nhiều tư liệu lịch sử, làng Đông Ngạc được hình thành từ rất sớm. Đây là vùng đất cổ nằm trong khu vực Giao Chỉ xưa, có vị trí địa lý thuận lợi với hệ thống sông ngòi phong phú. Phía Bắc giáp sông Hồng, phía Tây giáp làng Chèm, phía Đông giáp Phú Thượng và Nhật Tảo, phía Nam giáp Xuân Đỉnh và Cổ Nhuế (nay giáp các phường Phú Thượng, Xuân Đỉnh, Phú Diễn, Nghĩa Đô, Tây Tựu và Thượng Cát). Chính điều kiện tự nhiên ấy đã tạo nên một vùng đất trù phú, thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp, giao thương và phát triển văn hóa.
Tên chữ của làng là Đông Ngạc, còn tên nôm là Kẻ Vẽ. Có nhiều cách lý giải khác nhau về tên gọi này. Có người cho rằng vùng đất này xưa nổi tiếng nghề làm gạch nên gọi là “Đống Gạch”, đọc chệch thành Đông Ngạc. Có ý kiến khác cho rằng làng có nhiều học trò học hành chăm chỉ, tiếng đọc bài râm ran như “đống ếch”, rồi biến âm thành Đông Ngạc. Riêng tên Kẻ Vẽ được cho là bắt nguồn từ vẻ đẹp của làng với đường làng, ngõ xóm đẹp như tranh vẽ hoặc bởi người dân nơi đây nổi tiếng khéo léo, thanh lịch, “bày vẽ” trong nếp sống.
Điều làm nên danh tiếng đặc biệt của Đông Ngạc chính là truyền thống khoa bảng lâu đời. Từ thời Trần, Lê cho tới thời Nguyễn, làng đã có hàng chục vị tiến sĩ, hàng trăm cử nhân, tú tài và nhiều người làm quan lớn trong triều đình. Người đầu tiên khai khoa cho làng là cụ Phan Phu Tiên đỗ Thái học sinh dưới thời Trần năm 1393 và tiếp tục đỗ khoa Minh Kinh dưới triều Lê năm 1429. Ông là nhà sử học nổi tiếng, từng tham gia biên soạn quốc sử.
Trong suốt nhiều thế kỷ, Đông Ngạc liên tục có người đỗ đạt cao. Nhiều dòng họ lớn như họ Phạm, họ Phan, họ Nguyễn, họ Đỗ, họ Hoàng đã góp phần tạo nên truyền thống hiếu học của làng. Đặc biệt, dòng họ Hoàng nổi tiếng với “tam thế liên khoa”, ba đời liên tiếp đỗ tiến sĩ. Không chỉ đỗ đạt, nhiều người con Đông Ngạc còn để lại dấu ấn lớn trong các lĩnh vực văn hóa, giáo dục, quân sự và ngoại giao.
Người dân Đông Ngạc từ xưa đã đặc biệt coi trọng việc học. Trong mỗi gia đình, việc học hành của con cháu luôn được đặt lên hàng đầu. Những cổng làng, cổng ngõ, cổng nhà ở Đông Ngạc thường xây hình tháp bút như biểu tượng của tinh thần hiếu học. Các dòng họ đều có quỹ khuyến học, nhà thờ tổ và gia phả ghi lại công lao của các bậc tiền nhân đỗ đạt.
Tinh thần hiếu học ấy còn được thể hiện trong đời sống sinh hoạt cộng đồng. Đông Ngạc có Văn Chỉ - nơi thờ các bậc tiên hiền và tổ chức bình văn, giảng sách. Mỗi dịp xuân thu, các nho sĩ trong làng lại tụ họp để đàm đạo văn chương, trao đổi học thuật. Không khí học tập và trọng chữ nghĩa đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người dân nơi đây.
Không chỉ nổi tiếng về khoa bảng, Đông Ngạc còn là vùng đất giàu truyền thống văn hóa với hệ thống di tích lịch sử phong phú. Tiêu biểu nhất là đình Đông Ngạc - một công trình kiến trúc nghệ thuật đặc sắc được xây dựng từ thời Hậu Lê. Đình tọa lạc giữa làng, quay mặt về hướng Đông Bắc nhìn ra sông Hồng. Đây là điểm khác biệt hiếm thấy trong kiến trúc đình làng Việt Nam, bởi đa số đình thường quay mặt về hướng Nam.
Đình Đông Ngạc thờ ba vị Thành hoàng làng gồm Thần Độc Cước, thần Lê Khôi và thần Bản Thổ. Trải qua nhiều lần trùng tu nhưng đình vẫn giữ được nhiều nét kiến trúc cổ kính. Đặc biệt, đình còn lưu giữ bộ tranh gỗ sơn màu thời Lê vô cùng quý hiếm, phản ánh sinh hoạt của người dân xưa với các chủ đề sĩ, nông, công, thương, ngư, tiều, canh, mục.
Bên cạnh đình làng là chùa Tư Khánh và chùa Diên Khánh - những công trình tâm linh mang đậm dấu ấn lịch sử. Chùa Tư Khánh có quy mô lớn, kiến trúc đẹp, lưu giữ nhiều pho tượng cổ quý giá. Chùa từng là cơ sở hoạt động kháng chiến và được phong tặng danh hiệu “Toàn gia kháng chiến” trong thời kỳ chống Pháp.
Một nét đặc sắc khác của Đông Ngạc là hệ thống nhà cổ và nhà thờ họ. Hiện nay, trong khu vực làng cổ vẫn còn hàng trăm ngôi nhà có tuổi đời hàng trăm năm với kiến trúc truyền thống Bắc Bộ. Những ngôi nhà mái ngói rêu phong, cổng gạch cổ, sân gạch, hàng cau, giếng nước tạo nên một không gian thanh bình, cổ kính hiếm thấy giữa lòng đô thị hiện đại.
Các nhà thờ họ ở Đông Ngạc không chỉ là nơi thờ cúng tổ tiên mà còn là nơi lưu giữ gia phả, sắc phong, hoành phi câu đối và truyền thống dòng tộc. Mỗi nhà thờ đều mang một vẻ đẹp riêng với những nét chạm khắc tinh xảo, thể hiện sự giàu có và nền nếp gia phong của các dòng họ khoa bảng.
Đời sống văn hóa của người dân Đông Ngạc xưa cũng vô cùng phong phú. Làng nổi tiếng với lễ hội đình Vẽ tổ chức vào tháng Hai âm lịch hằng năm. Trong lễ hội có các nghi thức rước nước từ sông Hồng, tế thần, rước kiệu cùng nhiều trò chơi dân gian như đấu cờ, chọi gà, hát chèo, múa rối nước… Những nghi thức này không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn phản ánh đời sống văn hóa cộng đồng gắn bó của cư dân nông nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Một nghi lễ đặc sắc của làng là “thị yến thưởng đào”. Trong dịp lễ hội, các giáp trong làng tổ chức thưởng đào nương hát thờ thần bằng những bài văn chúc tụng được soạn công phu. Đây là nét sinh hoạt văn hóa mang đậm màu sắc Nho học và thể hiện trình độ văn chương của người dân Đông Ngạc.
Nhắc đến Đông Ngạc cũng không thể bỏ qua những nghề thủ công và ẩm thực truyền thống. Người xưa từng nói “Giò Chèm, nem Vẽ” để ca ngợi đặc sản nổi tiếng của vùng này. Nem Vẽ không phải là nem chua mà là một dạng nem thính với hương vị đặc biệt. Ngoài ra, Đông Ngạc còn nổi tiếng với bánh khoai phồng, bánh sấy, nghề làm quạt, nghề mây tre đan, nghề làm mũ nan và nhiều nghề thủ công khác.
Người Đông Ngạc nổi tiếng thanh lịch, nền nếp và trọng lễ nghĩa. Từ cách ăn mặc, giao tiếp cho đến sinh hoạt hằng ngày đều thể hiện sự chỉn chu, lịch thiệp. Trong dân gian từng lưu truyền câu: “Kẻ Vẽ có lịch có lề, có sông tắm mát nhiều nghề đâu hơn”. Điều đó cho thấy người dân nơi đây không chỉ chăm lo học hành mà còn rất coi trọng nếp sống văn hóa.
Trải qua bao biến động của lịch sử, Đông Ngạc ngày nay đã trở thành một phần của Hà Nội. Quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh chóng khiến diện mạo làng có nhiều thay đổi. Tuy nhiên, những giá trị văn hóa truyền thống vẫn đang được người dân và chính quyền địa phương nỗ lực gìn giữ.
Nhiều di tích như đình Đông Ngạc, chùa Tư Khánh, các nhà thờ họ cổ đã được công nhận là di tích lịch sử văn hóa và được trùng tu bảo tồn. Các hoạt động khuyến học, lễ hội truyền thống, sinh hoạt dòng họ vẫn được duy trì như một cách để kết nối các thế hệ con cháu với cội nguồn.
Đặc biệt, tinh thần hiếu học của người Đông Ngạc vẫn tiếp tục được phát huy trong xã hội hiện đại. Nhiều gia đình có con em trở thành giáo sư, tiến sĩ, kỹ sư, bác sĩ và cán bộ khoa học. Các dòng họ duy trì quỹ khuyến học nhằm động viên thế hệ trẻ học tập và noi gương cha ông.
Ngày nay, về thăm Đông Ngạc, người ta vẫn có thể cảm nhận được không gian yên bình của một làng cổ ven sông giữa lòng Hà Nội hiện đại. Những con đường lát gạch nghiêng, những cổng làng cổ kính, mái đình rêu phong và tiếng chuông chùa ngân vang vẫn gợi lên vẻ đẹp trầm mặc của vùng đất nghìn năm văn hiến.
Đông Ngạc không chỉ là một ngôi làng cổ đơn thuần mà còn là biểu tượng của truyền thống hiếu học, văn hóa và lòng tự hào dân tộc. Những giá trị mà cha ông để lại nơi đây chính là di sản quý báu cần được bảo tồn và phát huy cho các thế hệ mai sau.
Trong bối cảnh hiện đại hóa và đô thị hóa mạnh mẽ hiện nay, việc giữ gìn không gian văn hóa làng cổ Đông Ngạc có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đó không chỉ là bảo tồn kiến trúc hay di tích, mà còn là giữ gìn hồn cốt văn hóa, truyền thống gia phong, đạo lý và tinh thần hiếu học của một vùng đất nổi tiếng “địa linh nhân kiệt”.
Có thể khẳng định rằng, làng cổ Đông Ngạc là một viên ngọc quý trong kho tàng văn hóa Thăng Long - Hà Nội. Với bề dày lịch sử hàng trăm năm, với truyền thống khoa bảng và những giá trị văn hóa đặc sắc, Đông Ngạc mãi là niềm tự hào của người dân Hà Nội nói riêng và của dân tộc Việt Nam nói chung.
Nguyễn Bá Thành-MTTQ phường Đông Ngạc
