04/01/2026
Ý NGHĨA CỦA VIỆC PHÁT HIỆN ĐÀN ĐÁ BÌNH ĐA TẠI ĐỒNG NAI
Đồng Nai có bộ sưu tập bằng đá khá độc đáo phát hiện vào tháng 12-1979 tại di chỉ Bình Đa
(TP.Biên Hòa). Đợt khai quật khảo cổ đã thu thập 42 thanh đoạn đàn đá trong tầng văn hóa nguyên thủy, là di chỉ cư trú của người cổ ven sông có niên đại cách ngày nay trên 3.180 năm.
Sưu tập đàn đá ở Bình Đa - Đồng Nai khá độc đáo bởi số lượng nhiều nhất trong tầng văn hóa của di chỉ khảo cổ so với các đàn đá khác, trong đó có 5 thanh còn nguyên vẹn. Các nhà nghiên cứu cho rằng, số lượng các thanh, đoạn đá này thuộc biên chế hai giàn đàn đá có mức độ định hình cao. Những dấu vết ghè đẽo, đục, tách trên đàn đá cho thấy một quy trình kỹ thuật chế tác chặt chẽ với sự cảm nhận về định âm. Nguyên liệu để làm đàn đá được lựa chọn kỹ càng từ loại đá phiến có đốm qua phân tích địa chất - thạch học. Các thanh đá ở dạng kết thành lớp không chỉ thuận lợi cho việc chế tác, định hình mà còn tạo âm “vừa trong, vừa vang” khi chịu tác động lực lên bề mặt.
Nhà nghiên cứu khảo cổ Lê Xuân Diệm cho rằng: “Đàn đá Bình Đa không phải chỉ là chứng tích của sự tồn tại một hình thức sinh hoạt văn hóa, mà chính bản thân nó là sản phẩm làm tại chỗ, trên đất Đồng Nai cổ kính. Nó hoàn toàn gắn quyện trọn vẹn với cuộc sống con người, với đất Đồng Nai từ cả hàng ngàn năm trước. Cộng thêm vào đó, với tuổi đời được biết chính xác là khá cổ hoặc vào loại cổ nhất, nên có thể coi đàn đá Bình Đa như thành tựu của một phát minh kỹ thuật - nghệ thuật độc đáo của lớp người xưa ấy. Họ và chính họ là những người mở đầu (hoặc cùng góp phần mở đầu) cho những sáng tạo và phát triển loại nhạc cụ này. Họ đã khởi dựng lên dòng nhạc đàn đá, trong đó có thiên nhiên Đồng Nai, cuộc sống xã hội Đồng Nai xưa, có thể coi như là nới đất tổ, là bầu sữa mẹ đã sản sinh ra, đã nuôi dưỡng dòng nhạc ấy ngay từ buổi ban đầu chập chững” (Đàn đá Bình Đa, Nxb Đồng Nai, năm 1983).
Phan Đình Dũng
