02/02/2025
Người miền Nam Việt Nam (Cộng Hoà) muốn tìm và chôn cất những người lính đã hy sinh trong chiến tranh. Tại sao lại khó khăn đến thế?
Tác giả: Najma Sambul | Đề mục: Bất ổn, Xung đột và Chiến tranh
(Người dịch: Tuấn Lê)
(Cảnh báo: Câu chuyện này chứa một số hình ảnh có thể gây khó chịu cho người đọc.)
Với giọng run rẩy vì tức giận và đau buồn, nhiều lúc Hùng Trần nghẹn ngào khi hồi tưởng ký ức đã ám ảnh ông suốt mấy thập niên.
"Tôi vẫn còn nhớ rõ khuôn mặt họ — những đồng đội phục vụ cùng đơn vị, những người không bao giờ trở về. Họ đã chiến đấu, đổ máu và hy sinh vì đất nước mình," ông nói. Ông Trần (Như Hùng), 73 tuổi, từng chiến đấu cho Việt Nam Cộng Hòa trong cuộc chiến Việt Nam.
Nửa thế kỷ sau khi cuộc chiến kết thúc, ông Trần và những người như ông vẫn đang tranh đấu để tìm và cải táng hài cốt các đồng đội của họ đã hy sinh.
"Họ không có mộ. Không có tên. Như thể họ chưa bao giờ tồn tại," ông nói.
"Nhưng sau khi cộng sản chiếm miền Nam, họ đã phá hủy nơi này. Họ đập phá các bia mộ, đào bới hài cốt và trồng cây phủ kín khu nghĩa trang.
"Mục đích của họ rất rõ ràng là xóa hẳn chúng tôi khỏi lịch sử."
Sử gia Úc Robert Hall, người đã hỗ trợ chính phủ Việt Nam trong việc xác định vị trí chôn cất bộ đội miền Bắc và hoàn trả những di vật cá nhân của họ thu được tại chiến trường, cho biết thời gian cần thiết để tìm hài cốt của các binh sĩ miền Nam Việt Nam đang sắp hết.
"Ngay sau khi cuộc chiến vừa chấm dứt, mọi chuyện xảy đến cực kỳ tàn bạo. Nhà cầm quyền cho san bằng các nghĩa trang quân đội Nam Việt Nam, ông nói.
Dù bây giờ thái độ (của nhà cầm quyền) đã dịu đi và có một ít tiến triển, Tiến sĩ Hall cho biết các "yếu tố nhạy cảm" khiến việc đi tìm và xác định vị trí hài cốt càng thêm khó khăn.,
Đại sứ Việt Nam tại Úc, Phạm Hùng Tâm, cho biết nhà cầm quyền đã cho phép thân nhân tu bổ và di dời mộ phần của binh sĩ Nam Việt Nam tại các nghĩa trang như Bình An — trước đây là Nghĩa trang Quân đội Quốc gia Biên Hòa, nay (đã được cải thành) là một nghĩa trang dân sự.
"Hàng ngàn ngôi mộ ở đấy đã được thân nhân tu bổ, nhiều ngôi mộ đã được tô xi măng, ông Tâm nói với ABC.
Nghĩa trang cũng đã nỗ lực dọn dẹp và tân trang, gồm cả việc dựng các bàn thờ bằng đá, ông cho biết thêm.
Về mối thách thức rộng lớn hơn trong việc tìm kiếm hài cốt, ông Tâm nói: "Chuyện xác định vị trí hài cốt của những người này là một việc khổng lồ, đầy thách thức, tốn kém và mất thời gian.
"Thậm chí hàng ngàn liệt sĩ yêu nước của chúng tôi tới nay vẫn chưa được tìm thấy."
Mối thách thức của việc tìm kiếm binh sĩ Việt Nam Cộng hòa
Sau khi cuộc chiến kết thúc năm 1975, ước tính có khoảng 165.000 quân nhân (miền Nam) bị đưa vào các "trại cải tạo" ở miền Bắc Việt Nam, theo Trung tâm Dart của Đại học Columbia.
Ông Trần, một người sống sót từ trại cải tạo, mô tả đó là "nơi tra tấn" đối với các đồng đội Việt Nam Cộng hòa của ông.
"Nhiều người đã chết vì đói, tra tấn hoặc bệnh tật. Họ bị chôn vùi nơi rừng núi xa xôi hẻo lánh, mộ phần không được đánh dấu," ông nói.
"Gia đình không có cách nào tìm được họ, chứ đừng nói đến việc đưa họ về nhà."
Sau chiến tranh, việc tìm kiếm hài cốt các binh sĩ đã ngã xuống đặc biệt khó khăn, Tiến sĩ Hall, một cựu chiến binh Úc hiện là giảng viên danh dự tại Đại học UNSW Canberra, giải thích.
"Đối với các binh sĩ Bắc Việt và Việt Cộng, thi hài của họ thường được để lại trên chiến trường," ông nói.
"Họ không có báo cáo chi tiết hoặc vị trí chôn cất chính xác như chúng ta. Trong nhiều trường hợp, họ chỉ báo cáo chuyện chôn cất một cách mơ hồ — như tại một đồn điền cao su hoặc ở một quận diện tích hàng ngàn mẫu."
Các tổ chức như Sáng Hội Việt Mỹ (Vietnamee American Foundation) vẫn tiếp tục vận động đưa di cốt các quân nhân miền Nam Việt Nam về với gia đình của họ.
Tổ chức này đến nay đã thu hồi được 504 bộ di cốt, với nhiều hài cốt khác vẫn đang chờ được xác định và đưa về với thân nhân.
Năm 2010, tổ chức này đã khai quật nghĩa trang trại cải tạo Làng Đá ở tỉnh Yên Bái, thu hồi được 12 bộ hài cốt — trong đó 11 bộ có mẫu DNA có thể giảo nghiệm và phân tích được.
Sau nhiều ngày đào xới, một toán khai quật được các bộ hài cốt và nhiều vật dụng cá nhân như bát sứ và bàn chải đánh răng, bất chấp tình trạng đất đá và thời tiết khó khăn, nhà khảo cổ học Julie Martin sau đó đã tường trình trong một tạp chí chuyên về khảo cổ.
Nhưng theo ông Trần cho biết, nỗ lực của Sáng Hội Việt Mỹ vận động với chính phủ Hoa Kỳ và Việt Nam thường chậm chạp và khó khăn.
Sáng Hội Việt Mỹ đã đưa đề nghị tái thiết Nghĩa trang Quân đội Quốc gia Biên Hòa, nhưng không đạt được nhiều tiến triển với chính phủ Việt Nam.
"Chúng tôi không muốn làm rình rang, hay chính trị, chỉ muốn họ có được một nơi an nghỉ trang nghiêm”, ông Trần nói.
“Ai cũng muốn quét chúng tôi đi cho khuất mắt”
Hàng năm các cựu chiến binh Mỹ và Úc vẫn trở lại Việt Nam để tưởng niệm những đồng đội đã hy sinh.
Thậm chí, họ còn được dự các buổi lễ kỷ niệm trận chiến Long Tân.
Đối với ông Trần, điều đó càng làm tăng thêm nỗi đau đớn vì đã không thể cải táng các đồng đội của mình.
"Làm sao mà những người cộng sản Việt Nam có thể tuyên bố hòa giải với kẻ thù cũ trong khi lại đối xử với chúng tôi — những người chung ngôn ngữ, màu da và lịch sử — như kẻ thù?
"Đó là một sự tàn ác mà ai không phải là người Việt Nam thì không thể thực sự hiểu được," ông nói.
Nhưng ông Tâm, Đại sứ Việt Nam, cho biết các thành viên trong cộng đồng người Việt hải ngoại, gồm cả những người cao cấp của chế độ Việt Nam Cộng hòa trước đây, đã được hoan nghênh khi họ về nước, và đó là một phần trong nỗ lực hòa giải.
"Chính phủ Việt Nam luôn coi người Việt Nam ở nước ngoài là một phần không thể tách rời của dân tộc Việt Nam," ông nói.
Quyền lợi của người Việt Nam ở nước ngoài, bao gồm cả những người thuộc chế độ Việt Nam Cộng hòa, "tương đương với quyền lợi của bất kỳ công dân Việt Nam nào khác", ông nói thêm.
Ông Trần cho biết việc tìm kiếm di cốt các binh sĩ Việt Nam Cộng hòa vẫn là trận chiến lớn nhất mà ông từng chiến đấu.
"Chúng tôi không còn chính phủ nào đại diện cho mình nữa. Chúng tôi như cát bụi — ai cũng muốn quét sạch đi cho khuất mắt", ông nói .
“Nhưng chúng tôi sẽ không ngừng tranh đấu. Những người đó đã hy sinh vì lý tưởng. Họ xứng đáng được tưởng nhớ."