Ensi Yaffe Buganda

Directions

Ensi Yaffe Buganda Ensonga ezikwata ku nsi Buganda, naddala Buganda Abangereza gyebasanga ne Buganda gyebaleka mu Uganda
(1)

Amagye gakyagenda mu maaso n’okufuga, munange omulungi waffe. Effujjo, akavuyo, obubbi (ettaka lya Baganda ne ssente) by...
13/10/2026

Amagye gakyagenda mu maaso n’okufuga, munange omulungi waffe. Effujjo, akavuyo, obubbi (ettaka lya Baganda ne ssente) byafuuka byabulijjo, Ssekabaka waffe omwagalwa nga ate bino byewafirira. Ssekabaka Muteesa, Yoweri Museveni Omunalwanda na Batutsi banne batuyiganya. Singa olaba ku Baganda ne Buganda byewafirira... Buganda yonna bali mu kugizimbulula. Kizibu n'okuteka mu bigambo. Kyokka, tusigala nga tuli banywevu. Buganda ggwanga lyaffe; era tewali alilituggyako. Si Muzungu si, si Mututsi eyajja nga abudabunda. Tugya kulwanirira Buganda, nga nawe wewayawo
_____________________________________________
Ssekabaka Muteesa II, mu bigambo bye:

"Obote yeeyisa nnyo ng’Abazungu bwe baakola nga banwangangusa, n’okukola ensobi ze zimu, wadde ayongeddeko effujjo n’akavuyo. Amagye ge gafuga.Tannaba kwewaayo kuteesa nange, naye nga bwenawagirwa okukkiriza kwange n'obwesigwa bw’abantu bange mu myaka egy’ekizikiza egy’obuwang’anguse, kati nzikiriza ddala nti Abaganda bajja kulaga okwewaayo kwabwe, wadde nga kyetaagisa obuvumu bungi era obutawanika. Ku nkomerero ndiddayo mu nsi ya bajjajjange ne mu bantu bange.”

Bivuunudwa okuva mu kitabo kya Ssekabaka Muteesa II, THE DESECRATION OF MY KINGDOM (171-2)

13/10/2026

Teri nsi nwyevu nga abasajja bayo n' abakizi bayo beyawude bafumbirwa/bwasa bagwira. Abaana ba Nambi amaka gekola ensi.

Abazungu balaba obukulembeze bwa Buganda obulungi nebakola Uganda okubusanyawo "SPEKE ne GRANT baayanirizibwa n'ekitii...
12/10/2026

Abazungu balaba obukulembeze bwa Buganda obulungi nebakola Uganda okubusanyawo

"SPEKE ne GRANT baayanirizibwa n'ekitiibwa mu Lubiri lwa Kabaka Muteesa I. Beewuunya nnyo ennyaniriza ey'ekitiibwa, obugunjufu obwa waggulu n'enfuga entebenkevu obulungi gye baali batannasanga walala wonna mu Africa.

Omuzungu Speke yawandiika ng'atendereza nnyo Buganda, obugunjufu bw'abantu n' enfuga entereevu ey'omutindo ogwa waggulu gye yali tannasangiriza mu kitundu ky'Africa kyonna era gye yali tasuubira kuba mu Baddugavu. Mu Buganda baamalamu emyezi 6. Kabaka baamutonera ebintu bingi. Mu byo mwe mwali emmundu. Speke yayigiriza Kabaka okukuba emmundu (ssabbaawa). Nga baddayo, Kabaka yabatonera ebirabo: embugo, ensaamo, amaliba g'engo n' ag'empologoma. Ebintu bino byewuunyisa nnyo Abazungu".

Bro. A. Tarcis Nsobya, p. 340-341

KABAKA DAUDI CCWA II (1897 - 1939)"Yali mutabani wa Mwanga II. Nyina ye Evelyn Kulabako... Omulangira ono yazaalibwa mu ...
12/10/2026

KABAKA DAUDI CCWA II (1897 - 1939)
"Yali mutabani wa Mwanga II. Nyina ye Evelyn Kulabako... Omulangira ono yazaalibwa mu kisaakaate kya Katikkiro Apolo Kaggwa nga 8 August 1896 essaawa nga 7 ez'ekiro.

Kabaka Mwanga yava ku Bwakabaka nga 6 July 1897. Abakungu bassaako Daudi Ccwa II nga 8 August 1897 nga wa mwaka gumu gwokka... Kabaka nga bwe yali omuto, yateekebwako abakungu 3 abaayitibwanga Baregenti balamule eggwanga okutuusa Daudi Ccwa lw'aliweza emyaka 18 egy'okweyatulira egiri mu tteeka lya Buganda. Abakungu abo be bano:

1) Sir Apolo Kaggwa, Katikkiro
2) Stanislaus Mugwanya, Omulamuzi
3) Zakaria Kisingiri, Kangaawo."

Source: Bro. A. Tarcis Nsobya, p.233

Kyanaku nti Katikkiro Kintu tebamutegera era tetunaba kumanya nti Buganda mu Uganda teri lugendo. "Oweekitiibwa Michael ...
12/10/2026

Kyanaku nti Katikkiro Kintu tebamutegera era tetunaba kumanya nti Buganda mu Uganda teri lugendo.
"Oweekitiibwa Michael Kintu, Katikkiro, yagaanira ddala enteesa y' Ekingereza eya "Give and Take' mbu waayo nga eno bw'ofuna, musobole okukkaanya.Yagamba nti, "Nga mpaayo ki?, Mpaayo Buganda? Ye ntwalamu Kiruwa mu kifo kya Buganda?" Era yagaana okussa omukono gwe ku Ssemateeka oyo nga akozesa kkalaamu ye. Mu kumuwaliriza okugiteekako omukono, yakozesa kkalaamu ya Mukulu w'Amatwale. Abaganda baamujerega nga bagamba nti akaddiye tasobola mulembe ensi kwe yali etambulira, ku misinde egya yiriyiri. Baamuggyako ne balonda omuvubuka omuyivu J.S. Mayanja Nkangi ow'emyaka 33 okuba Katikkiro."

Dr. Kimala, Adam, BAJJA NGA ABASAAGA
(2013), P. 217

Margaret Annet Muhanga Mugisa, mugamba mbu muli Batooro, ffe anti tetubamanyi kuba Abatutsi ba Yoweri Museveni beyiita w...
11/10/2026

Margaret Annet Muhanga Mugisa, mugamba mbu muli Batooro, ffe anti tetubamanyi kuba Abatutsi ba Yoweri Museveni beyiita wano buli Ggwanga mwebatava. So oyinza okubeera Omututsi alimba mbu oli Omutooro. Naye bwoba oli Mutooro, tubuuza e Tooro teli ttaka gwe okukiriza okukozesebwa Yoweri Museveni mubbe Mailo, ettaka lya Baganda?

Abatooro, mutwale omukisa okukoma ku mukazi ono okubba ettaka lya Buganda mbu aliwe government yawakati,Yoweri Museveni. Ekikolwa kyaliko kizzala emitawana.

Amakolero g' Abaganda: Ammaliba kyekimu ku bintu Abaganda byebakolanga nga Abangereza tebanaba kujja. Obugunjjufu bwaffe...
11/10/2026

Amakolero g' Abaganda: Ammaliba kyekimu ku bintu Abaganda byebakolanga nga Abangereza tebanaba kujja. Obugunjjufu bwaffe, amagezi gaffe, enkulakulana yaffe, Omungereza yateka Buganda mu kyetuyita Uganda okubirinyamu ekigere. Obote yeyasooka. Kati Yoweri Museveni n'Abatutsi banne baziza Buganda emabega emyaka mingi nnyo kuba bo tekiri mukikula kyabwe wade obusubozi bwabwe okukulaakulanya ekintu kyonna. Kyebamanyi kwonona nakukyafuwaza byebasangawo.
________________________________________
Amagezi g'okukola ammaliba (leather) gabade gamanyidwa Abaganda emirembe mingi kubanga edda gegali engoye ezayambalibwanga... mu budde obwo, tegakozesebwanga mukwambala kwokka, naye n'okutuulako. Olubugo nga lumaze okugyawo eddiba nga eky'okwambala, eddiba lyasigala ly'etaagibwa nga omukeeka. Omukeeka ogukolebwa okuva mu nsansa gwali tegumanyikidwa okutuusa Abawalabu bwebayanjula amagezi g'okugukola mumakkati g'omulembe gwa [Ssekabaka] Ssuna... Ammaliba g'empologoma n'engo gakozesebwanga Kabaka nga ebiwempe, oba nga busalibwamu obbuliba obutono okukolela Abamebejja n' Abalangira (royalty) engatto.

Kabaka Ssuna II (1832-1856)

Ebigambo wamanga mbivunnude okuva mu kitabo kya John Roscoe kyebayita THE BAGANDA. Awatatukilide, musonyiwe

Rev John Roscoe mu kitabo kye THE BAGANDA, mu 1911 yawandiika ebintu bino wamanga. Bwobisoma omanya nti omulabe aziza Om...
11/10/2026

Rev John Roscoe mu kitabo kye THE BAGANDA, mu 1911 yawandiika ebintu bino wamanga. Bwobisoma omanya nti omulabe aziza Omuganda emabega n'okumuziyiza okukulaakulana nnyo. Ekikula ky'Omuganda kyakuvumbula nakuzimba kukulaakulana so a Buganda elinna okudamu okuba n'obuyiza okukola ekyo ekiri mu mussayi gw' Omuganda era ekiwa obulamu bwe ku nsi amakulu.
______
"Ekimu kukabonero ak'enjawulo akewuunyisa ku Muganda g'emaanyi oba obusobozibwe mukukoppa ebimugasa. Nddala mungeri y'okukola ebintu nga ayita mukubeera omuyiya. Bwowa omusajja ono obudde okwekenenya ekintu, amaanya bulungi engri gyebakizimba era agenda nakola ekintu ekyo nga oli tasobola nakwawula kikoppe n'ekitali kikoppe. Entebe, emmeeza, engatto, nebirala, nebirala, buli kimu kubino abikopye ngaddala bwebiri. Obusobozibwe buno bugazi okutuuka nekukuzimba ennyumba mubujjuvu bwayo, so waliwo ennyumba nnyingi ezamattoffali n' amabaati, Abaganda gebezimbide nebamaririza nga b'Abazungu tebabakwatideko wadde okuberawo ng'abalabirizi...ekintu kino kyebalinna kilabikira nemu baana abato, abalabibwako nga bakola emmundu ez'okuzannyisa, nga ziffanaana nga bataata babwe zebakozesa. Emmundu zino ez'okuzannyisa bazikola bulungi nnyo era nga ziringa ezaddala. Eggaali nazzo mumagezi amangi zikolebwa abalenzi nga ziriko nnamuziga n'empagi ez'emuli...kasita ekirowoozo bakifuuna, banguwa mangu okukikwata, era nga beyambisa ebikozesebwa ebitono byebabanabyo, bakola ebintu eby'omutindo ddala. Akabonero kano ak'enjawulo kalabika nga y'ensonga lwaki Abaganda, nga abantu, basukkulumu ku mawanga agali mu famire ya Bantu people agabetoolode. Bakoppa ebintu ebilungi era ebibagasa byebalaba gamba nga bakyade...kino nekibaleetela okubeera abasukkumu ennyo ku baliranwa babwe."

Ssekabaka Muteesa II yawandiika nti "Baatuyita 'Pearl of Africa', kyetwaali tutaagala kwekufirwa obuwangwa bwaffe kulwo...
11/10/2026

Ssekabaka Muteesa II yawandiika nti "Baatuyita 'Pearl of Africa', kyetwaali tutaagala kwekufirwa obuwangwa bwaffe kulwokufuuka 'cultured.'" Kyategeza nti Abaganda tetwagalangako okufuuka Bazungu kufirwa byaffe.

Naffe abaana baleero tugyakukola buli kisooboka okusigala nga tuli Baganda mu Buganda Omuzungu gyeyayita pearl of Africa nga agyegombye okugibba ate n'okugisanyawo.

EKITUNDU KY’EGGYE LYA CAPTAIN LUGARD ERYAWANGULWA ERYA KABAKA MWANGA II "Eggye lya Captain Lugard ly’alina emmundu enzun...
11/10/2026

EKITUNDU KY’EGGYE LYA CAPTAIN LUGARD ERYAWANGULWA ERYA KABAKA MWANGA II

"Eggye lya Captain Lugard ly’alina emmundu enzungu ez’omulembe. Sso nga erya Kabaka Mwanga lyo lyalina enkolerere zi MAGEZIGABAGANDA nga eyo Matayo Kisuule (yali muweesi wa mmundu kayigo) gy’akutte mu kifaananyi waggulu. Kyokka eggye lya Mwanga lyali likiza Abazungu obukodyo n’obumalirivu. Oluvannyuma ng’Abanubbi bazze, lyagobwa olw’obungi bw’ebyokulwanyisa Abazungu bye baayiwa n’obunene bw‘eggye lya Captain Lugard. Okuva olwo Abangereza baagaanira ddala Abaganda okuweesanga emmundu n’okufukuta ebyuma. Eyakwatibwamgako nga aggalirwa mu kkomera. Oluvannyuma baakotoggera n’Abaganda okuyingira amagye."
Bro. A. Tarcis Nsobya, Pp.230.

Address

Kampala

Website

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when Ensi Yaffe Buganda posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Shortcuts

Share

Category