21/08/2026
YAVUZ SULTAN SELİM VE İMKÂNSIZ GÖRÜNEN ZAFER : ÇALDIRAN MEYDAN MUHAREBESİ VE ŞAH İSMAİL'İN AKİBETİ.
İran ve Irak’taki sünni Müslümanlardan yüz binlercesini öldürmenin ardından Şiî Safevi Şahı İsmail, 1513 yılında Portekizli Komutan Afonso de Albuquerque’e bir mektup göndererek İslam ümmetine ve Hz. Peygamber’in (s.a.v.) beldesine karşı ortak bir saldırı teklifinde bulundu. Portekizlilerin asıl gayesi, Resûlullah’ın mübarek kabr-i şerifini naş-ı şerifleriyle birlikte kaçırıp Kudüs’e karşılık koz olarak kullanmaktı.
Ancak, barışçıl tutumuyla bilinen babası II. Bayezid’e karşı tahta geçen Osmanlı padişahı Yavuz Sultan Selim, Osmanlı tahtına oturur oturmaz bu karanlık planı bertaraf etmek üzere derhal harekete geçti.
Sultan Selim, 16 Mart 1514’te toplanan Edirne Meşveret Meclisi’nde komutanları, devlet adamlarını ve ulemayı Safeviler üzerine sefer düzenlenmesi gerektiği hususunda ikna etmekte hiç zorlanmadı. Meseleyi kökten çözmek adına Safevi tehlikesini kaynağında yok etmeye karar verdi. Komutanlarının, Acem diyarlarının yakıcı güneşi altında katolunacak uzun ve meşakkatli yola dair uyarılarına rağmen, bizzat atının üzerinde seferin başında yer aldı.
Müslüman ordusunun yolunu zorlaştırmak isteyen Şah İsmail, Osmanlı askerini iaşesiz bırakmak amacıyla güzergâh üzerindeki tüm ekili alanları ve mahsulleri yaktı. 100 bin kişilik Osmanlı ordusu büyük bir erzak sıkıntısıyla karşı karşıya kaldı.
Şah İsmail, Osmanlı ordusunu savaşsın ya da savaşmasın bitkin düşürmek amacıyla oylama taktiklerine başvurdu. Osmanlı askerinin açlık ve yorgunluktan tamamen tükendiğine kanaat getirdiğinde ise Osmanlı’yı kuşatabileceğini düşündüğü Çaldıran Ovası’nda meydan muharebesini kabul etti.
23 Ağustos 1514 tarihinde savaş meydanı alev aldı. Safevi Kızılbaş kuvvetleri ile Osmanlı Yeniçerileri karşı karşıya geldi. Sultan Selim’in emriyle Osmanlı ordusu kanatları hilal şeklinde açtı, ardından topçu birlikleri Safevi saflarını darmadağın etti. Çemberi kapatan Sultan Selim, Şah İsmail’in bizzat hedef alınmasını emretti. Kolundan ve bacağından yaralanan Şah, canını kurtarmak için kıyafetlerini bir adamına giydirerek meydandan kaçtı; ordusunu Osmanlı kılıçları altında kaderine terk etti. Kısa süre içinde Safevi komuta kademesi etkisiz hale getirildi, on binlerce asker öldürüldü veya esir alındı.
Bu görkemli zaferin ardından Sultan Selim, durmaksızın Safevilerin başkenti Tebriz’e yürüdü. Sultan’ın geldiğini duyan Şah İsmail, kellesini kurtarma telaşıyla şehirden kaçtı. Öyle bir korkuya kapılmıştı ki, güzelliğiyle maruf zevcesini dahi geride bıraktı. Sultan Selim, bu kadını Şah’a iade etmeyip, ona bir ders vermek amacıyla katiplerinden biriyle evlendirdi. Şah ise Hoy şehrine sığınarak izini kaybettirdi.
Hicri 18 Recep 920 (Eylül 1514) Cuma günü, Tebriz semalarında Safevi işgalinden bu yana ilk kez ezan sesleri yükseldi. Sultan Selim, Tebriz Camii’nde Cuma namazını eda etti ve müminlerin dualarına mazhar oldu.
Dur durak bilmeyen bir yapıya sahip olan Sultan Selim, Şah İsmail’i yakalamak ve fütuhatı tamamlamak üzere yeniden atına bindi. Ancak Yeniçeri komutanları, aşırı soğuk, yorgunluk ve erzak tükenmesi nedeniyle daha fazla ilerlemeyi reddetti. Dersaadet’ten beklenen erzakın da bir türlü ulaşmaması bardağı taşıran son damla oldu.
Yeniçeriler arasında baş gösteren hoşnutsuzluk ve isyan emareleri üzerine Sultan Selim seferi geçici olarak durdurup İstanbul’a dönmek zorunda kaldı. Ancak payitahta varır varmaz, emirlerine itaatsizlik eden tüm askeri liderleri tereddütsüz idam ettirdi. Bu kararlı duruş, ordudaki disiplinsizliği kökten kazıdı.
Çaldıran Zaferi’nin müjdesi İslam dünyasına dalga dalga yayıldı; Şam ve Mısır’dan Sultan Selim’e ittihad-ı İslam çağrısı yapan mektuplar yağdı. Dulkadiroğulları ve Ramazanoğulları beylikleri Osmanlı’ya katıldı. Sultan Selim, yerel yöneticilerin çoğunu makamlarında bıraktıktan sonra, korumasız kalan ve savaş sırasında Safevilerle gizlice iş birliği yaptığı anlaşılan Mükellef Mamluk Devleti’ne yöneldi.
Nitekim tarihçi Şeyh Mer’î el-Hanbelî Nüzhetü’n-Nâzırîn adlı eserinde; Memlük Sultanı Kansu Gavri’nin Osmanlı ordusuna erzak ulaşmasını engelleyerek Safevilerle gizli bir ittifak yaptığını ve Yeniçeri huzursuzluğuna zemin hazırladığını belirtir.
İslam fütuhatının aksamasına sebebiyet veren bu ihaneti cezasız bırakmayan Yavuz Sultan Selim, Mercidabık Muharebesi’nde Kansu Gavri’yi mağlup etti.
Suriye, Filistin ve Mısır’ı Osmanlı topraklarına katan Yavuz Sultan Selim, imparatorluğun sınırlarını Avrupa’dan Tebriz’e kadar genişletti. Hicaz şerifleri Sultan’a biatlarını sundu. Memlüklerin gölgesinde sadece sembolik bir makamdan ibaret olan Abbasi Halifesi III. Mütevekkil-Alellah, hilafet makamını Sultan Selim’e devretti. Sultan Selim, bu tarihten itibaren "Hâdimü'l-Harameyni'ş-Şerîfeyn" (İki Kutsal Camiinin Hizmetkârı) unvanını gururla taşımaya başladı.
İslam birliğini tesis eden Halife Selim, vakit kaybetmeden ahdettiği asıl vizyonuna odaklandı: Hz. Peygamber’in (s.a.v.) kabr-i şerifini Portekiz tehdidinden tamamen kurtarmak.
Kızıldeniz ve Hint Okyanusu’na gönderilen Osmanlı donanması, Portekizli işgalcileri püskürttü. Somali kıyılarına kadar ulaşan Osmanlı denizcileri, Somalili mücahitlerin desteğiyle Mogadişu Limanı’nı haçlılardan temizledi. Böylece Somali, Resûlullah’ın kabrini koruyan güneydeki en stratejik savunma hattı haline getirildi.
Çaldıran’da aldığı ağır mağlubiyet, hayatında daha önce hiç yenilgi yüzü görmemiş olan Şah İsmail’in ruh dünyasında derin yaralar açtı. İnzivaya çekilen Şah, kendisini alkole verdi. Diğer taraftan Sultan Selim, 1520 yılında İran üzerine yeni bir sefer hazırlığındayken hayata gözlerini yumdu.
Sultan Selim’in ani vefatı Şah İsmail’i intikam arzusuyla yeniden ümitlendirdiyse de ecel ona da aman vermedi. Şah İsmail, 31 Mayıs 1524 (18 Recep 930) tarihinde, henüz 37 yaşındayken veremden öldü. Erdebil’de ata dedelerinin yanına defnedildi ve yerine oğlu I. Tahmasp geçti.
Kaynaklar:
Ahmet bin Yusuf el-Karamânî, Ahbâru’d-Düvel ve Âsâru’l-Evvel fi’t-Târîh
Abdülhüseyin Zerrînkûb, Târîh-i İran
