10/08/2026
ทั้งที่ชนบททำหน้าที่เป็น ‘ตาข่ายนิรภัย’ ในยามประเทศไทยเผชิญวิกฤตทุกครั้ง แต่รัฐไทยกลับมีมุมมองและให้ความหมายกับชนบทในฐานะ ‘พื้นที่ของความเป็นอื่น’ มาโดยตลอด
ประเด็นดังกล่าวนี้เป็นจริงเพียงใด หรือเป็นเพียงข้อกล่าวหาเลื่อนลอย ในช่วงหนึ่งของงาน “วิกฤตเศรษฐกิจชนบทไทย: สิทธิ การมีส่วนร่วม และทางออกเชิงนโยบาย” ซึ่งมูลนิธิเกษตรกรรมยั่งยืน (ประเทศไทย) ร่วมกับ ThaiPBSLocals และภาคีเครือข่าย จัดขึ้น นักวิชาการและคนทำงานภาคประชาสังคมจำนวนหนึ่งได้พูดคุยและแลกเปลี่ยนกันเกี่ยวกับประเด็นนี้เอาไว้ โดยไล่เรียงเรื่องราวทั้งในมิติเวลา จากประวัติศาสตร์จนปัจจุบัน รวมทั้งมิติเชิงเนื้อหา ว่าด้วยด้านความมั่นคง การปกครอง เศรษฐกิจ สิทธิและการพัฒนา
ชวนอ่านสรุปความของวงเสวนาดังกล่าวได้ที่ https://www.thaipbs.or.th/decode/20270801-thai-rural-economy
ทำไม 'ชนบท' ถูกมอง 'เป็นอื่น' จากศูนย์กลางอำนาจเสมอ
ทั้งที่ความเป็นจริงทุกครั้งที่ประเทศเผชิญวิกฤต ชนบทไทย คือ 'ตาข่ายนิรภัย' ของประเทศ
"ชนบทในความหมายของรัฐไทย ไม่ได้เป็นเพียงพื้นที่ทางภูมิศาสตร์ แต่เป็นพื้นที่ของความเป็นอื่นมาโดยตลอด"
💬ผศ.ดร. สามชาย ศรีสันต์ วิทยาลัยพัฒนศาสตร์ ป๋วย อึ๊งภากรณ์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ชวนย้อนมองประวัติศาสตร์ว่า หากย้อนกลับไปตั้งแต่ ไตรภูมิพระร่วง จะพบว่าชนบทถูกวางสถานะให้เป็นพื้นที่ที่อยู่นอกศูนย์กลางอำนาจ เป็นพื้นที่ของผู้คนที่แตกต่างจากผู้ปกครอง และมุมมองเช่นนี้ยังคงดำรงอยู่ในโครงสร้างรัฐไทยมาถึงปัจจุบัน
อำนาจสูงสุดเป็นของประชาชน ประโยคนี้จะมีความหมายได้อย่างไร หากประชาชนยังไม่มีสิทธิร่วมกำหนดอนาคตของที่ดิน ป่าไม้ แหล่งน้ำ และชุมชนของตัวเอง แน่นอน สิทธิชุมชน คือเครื่องบ่งชี้อำนาจของประชาชนท้องถิ่น
เมื่อสิทธิชุมชนหายไปจากรัฐธรรมนูญ นับจากปี 2560 จึงทำให้ที่ผ่านมา ‘การพัฒนา’ มักถูกออกแบบจากศูนย์กลาง ผ่านนโยบายที่มองภาพรวมในเชิงตัวเลขและเป้าหมายทางเศรษฐกิจ ขณะที่คนในพื้นที่ซึ่งต้องใช้ชีวิตอยู่กับผลลัพธ์ของนโยบายเหล่านั้น กลับแทบไม่มีพื้นที่ในการมีส่วนร่วมตัดสินใจ ทั้งที่พวกเขาคือผู้ได้รับผลกระทบโดยตรงมากที่สุด
💬ศ.ดร. อนุสรณ์ อุณโณ คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มธ. ชี้ว่าปมของเรื่องเกี่ยวเนื่องกับการแย่งชิงความหมายอำนาจของประชาชน ซึ่งเกิดขึ้นตั้งแต่เริ่มมีการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ที่นี่หมายรวมถึงเรื่องสิทธิชุมชน ที่ต่อยอดมาจากอำนาจและสิทธิของประชาชนเช่นกัน
"สิทธิชุมชนจะไม่มีความหมายเลย ถ้าชุมชนไม่สามารถใช้สิทธินั้นได้จริง"
รูปธรรมหนึ่งของการกีดกันความเจริญในแบบชนบทคือมุมจากรัฐ เลิศศักดิ์ คำคงศักดิ์ ประธาน กป.อพช. มองว่าคนชนบทไม่ควรถูกมองในฐานะผู้รอรับผลกระทบจากนโยบายของรัฐเพียงอย่างเดียว เพราะตลอดหลายทศวรรษที่ผ่านมา ชุมชนจำนวนมากได้พัฒนาองค์ความรู้และรูปแบบการจัดการทรัพยากรของตนเองขึ้นมาอย่างต่อเนื่อง
"จริง ๆ แล้วชุมชนมีองค์ความรู้ในการจัดการทรัพยากรของตัวเองอยู่แล้ว เพียงแต่รัฐไม่ยอมรับองค์ความรู้เหล่านั้น"
ถึงวันนี้ปี 2026 คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่า ชนบทควรพัฒนาอย่างไร ?
แต่คือเมื่อไรโครงสร้างการตัดสินใจจะเปิดพื้นที่ให้ชุมชนได้มีสิทธิเท่าเทียมในการออกแบบชีวิตของตนเอง
ชวนอ่านบทความ : เศรษฐกิจชนบทที่ไม่เคยเป็น 'อิสระ' จาก 'ความเป็นอื่น'
🔗กดอ่านจากลิงก์ในคอมเมนต์
#ประชาชนเป็นเจ้าของอำนาจ #สิทธิชุมชน #กระจายอำนาจ #ชนบทไทย
