10/06/2026
ตำแหน่งพระอัครมเหสีมีปรากฏมาแต่โบราณ แต่สมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจีฯ หรือ “สมเด็จอินทร์” ประสูติเมื่อวันที่ ๑๐ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๔๕ ณ บ้านคลองด่าน อำเภอภาษีเจริญ จังหวัดธนบุรี มีพระนามเดิมว่า ประไพ สุจริตกุล เป็นธิดาของเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี (ปลื้ม สุจริตกุล) กับท่านผู้หญิงสุธรรมมนตรี (กิมไล้ สุจริตกุล) พระราชวงศ์ฝ่ายกำเนิดสืบสายจากตระกูลสุจริตกุล ซึ่งมีความเกี่ยวข้องใกล้ชิดกับราชสำนักสยามมาตั้งแต่สมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ โดยพระยาราชภักดี (โค สุจริตกุล) ปู่ของพระองค์ เป็นพระอนุชาในสมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา (เปี่ยม) พระราชชนนีในสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ความสัมพันธ์ทางสายราชินิกุลนี้ทำให้ครอบครัวสุจริตกุลมีบทบาทในราชสำนักอย่างต่อเนื่อง
ในวัยเยาว์ ประไพมีรูปร่างบอบบาง อุปนิสัยร่าเริง เป็นที่เอ็นดูของผู้ใหญ่ในครอบครัว เมื่อมีอายุครบแปดปี ได้เข้าเป็นนักเรียนประจำที่โรงเรียนราชินี ตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๕๔ จนถึง พ.ศ. ๒๔๖๓ สำเร็จการศึกษาชั้นมัธยมบริบูรณ์ ระหว่างการศึกษา สนใจวิชาภาษาไทย ภาษาอังกฤษ ดนตรี งานฝีมือ และกีฬา โดยเฉพาะการขับร้องและการแสดง ซึ่งต่อมาได้กลายเป็นพื้นฐานสำคัญในชีวิตราชสำนักภายหลัง
ภายหลังสำเร็จการศึกษา ได้เข้ารับราชการฝ่ายในตามการนำเข้าเฝ้าของบิดา มีโอกาสร่วมการแสดงโขนสมัครเล่นเรื่องรามเกียรติ์ ตอนนางลอย และแสดงบทนางเอกในพระราชนิพนธ์เรื่อง เสือเถ้า โดยใช้นามแสดงว่า อินทิรา ดุลยวัจน์ ความสามารถด้านการขับร้องและการแสดงทำให้เป็นที่รู้จักในหมู่ข้าราชการฝ่ายในและเจ้านายชั้นสูงในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
เมื่อวันที่ ๑๒ มกราคม พ.ศ. ๒๔๖๔ ได้มีพระราชพิธีราชาภิเษกสมรสกับคุณประไพ สุจริตกุล และได้รับพระราชทานตำแหน่งพระสนมเอก มีราชทินนามว่า พระอินทราณี ต่อมาเมื่อทรงตั้งครรภ์ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาเป็นพระวรราชชายาเธอ พระอินทรศักดิศจี เมื่อวันที่ ๑๐ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๖๕ และสถาปนาขึ้นเป็นสมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจี พระบรมราชินี เมื่อวันที่ ๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๖๕ ตามปฏิทินเดิม หรือ พ.ศ. ๒๔๖๖ ตามแบบสากล นับเป็นพระอัครมเหสีพระองค์แรกที่ทรงดำพระอิสริยยศ “สมเด็จพระนางเจ้า พระบรมราชินี”
โดยแต่โบราณไม่ปรากฏคำนำหน้าสำหรับพระอัครมเหสี หรือพระราชชายานารี กระทั่งในรัชกาลที่ ๕ จึงปรากฏคำนำพระนามสำหรับพระอัครมเหสี ซึ่งประกอบด้วย สมเด็จฯ พระบรมราชเทวี สมเด็จฯ พระอรรคราชเทวี พระนางเจ้าฯ พระวรราชเทวี พระนางเจ้าฯ พระราชเทวี พระอรรคชายาเธอ และพระนางเธอ และยังไม่ปรากฏคำว่า สมเด็จฯ พระบรมราชินี
ในระยะเวลาที่ทรงดำรงพระอิสริยยศสูงสุด ยังทรงได้รับพระราชทานยศนายพันโทหญิง และได้รับการแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งผู้บังคับการพิเศษฝ่ายใน ซึ่งเป็นตำแหน่งทางทหารที่พระราชทานแก่สตรีในราชสำนัก ต่อมาเมื่อวันที่ ๑๕ กันยายน พ.ศ. ๒๔๖๘ ได้มีพระบรมราชโองการให้ออกพระนามเป็น สมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจี พระวรราชชายา และโปรดให้ประทับ ณ พระที่นั่งวิมานเมฆ พระราชวังดุสิต
ภายหลังการสวรรคตของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงดำรงพระชนม์ชีพอย่างสงบ ประทับ ณ พระตำหนักสวนนกไม้ และต่อมาประทับถาวรที่วังริมคลองภาษีเจริญ จนถึงปลายพระชนม์ชีพ ในช่วงปลายปี พ.ศ. ๒๕๑๘ ทรงประชวรและเข้ารับการรักษาที่โรงพยาบาลศิริราช ตั้งแต่เดือนพฤษภาคม และสิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ ๓๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๑๘ สิริพระชนมายุ ๗๓ ปี
ภายหลังการสิ้นพระชนม์ ได้รับพระมหากรุณาธิคุณจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๙ พระราชทานพระโกศทองน้อยทรงพระศพ มีการบำเพ็ญพระราชกุศลตามราชประเพณี ณ ศาลาสหทัยสมาคม ในพระบรมมหาราชวัง และท้ายที่สุดโปรดเกล้าฯ พระราชทานเพลิงพระศพ ณ วัดเทพศิรินทราวาส เมื่อวันที่ ๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๑๙
เรื่อง: มยุเรศร่อนรา
ภาพ: สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ กรมศิลปากร
อ้างอิง:
กรมศิลปากร. สตรีสำคัญในประวัติศาสตร์ไทย. กรุงเทพฯ: สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์, ๒๕๔๗.
ราม วชิราวุธ. ประวัติต้นรัชกาลที่ ๖. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มติชน, ๒๕๕๗.
โสมนัส สุจริตกุล. สมเด็จอินทร์และพระสุจริตสุดา สองราชนารีข้างบัลลังก์ รัชกาลที่ ๖. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์อมรินทร์, ๒๕๖๐.
หม่อมเจ้าพูนพิศมัย ดิศกุล. พระราชวงศ์จักรี สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๖ (สิ่งที่ข้าพเจ้าพบเห็น สมัยรัชกาลที่ ๖). กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มติชน, ๒๕๖๑.
#สมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจี #สมเด็จพระบรมราชินี #พระอัครมเหสี #รัชกาลที่๖ #พระราชสำนักสยาม #พระวรราชชายา #ประวัติศาสตร์ราชสำนัก #เจริญกรุง
Credit: เจริญกรุง #เจริญกรุงประชารักษ์
