17/09/2026
โคลอมเบียเป็นประเทศที่โลกจดจำจากเรื่องราวแก๊งค้ายาเสพติด แต่ครั้งหนึ่ง เจ้าหน้าที่รัฐโคลอมเบียพร้อมตำรวจ ตั้งด่านตรวจตามถนน ไล่ตรวจ ยึด และทำลาย "เมล็ดพันธุ์ข้าว" ของชาวนา ไม่ต่างจากการปราบปรามยาเสพติด
เรื่องนี้เริ่มจากกลางทศวรรษ 2000 เมื่อโคลอมเบียเจรจาข้อตกลงการค้าเสรี (FTA) กับสหรัฐฯ รัฐบาลโปรโมตว่าเป็นความหวังใหม่ จะช่วยขยายตลาดสินค้าเกษตรและดึงเงินลงทุนเข้าประเทศ แต่ตอนนั้นยังไม่ค่อยมีใครรู้ว่า จากข้อตกลงการค้านี้ จะทำให้ชาวนาโคลอมเบียนกำลังกลายเป็นอาชญากร จากการเพาะปลูกในที่ดินของตัวเอง
หนึ่งในเงื่อนไขที่มากับ FTA คือ โคลอมเบียต้องปรับกฎหมายให้สอดคล้องกับอนุสัญญา UPOV 1991 ซึ่งมองพันธุ์พืชเป็น "ทรัพย์สินทางปัญญา" คล้ายสิทธิบัตร ให้ผู้พัฒนาพันธุ์มีสิทธิ์ผูกขาดการขยายพันธุ์ ในบรรยากาศเดียวกันนี้ ปี 2010 สถาบันเกษตรกรรมโคลอมเบีย (ICA) ออก "มติ 970" กำหนดให้เมล็ดพันธุ์ที่ใช้ปลูกต้องผ่านการรับรองจาก ICA และมาจากผู้ผลิตที่ขึ้นทะเบียนเท่านั้น
ไม่ต่างจากชาวนาทั่วโลก หลังเก็บเกี่ยว ชาวนาโคลอมเบียจะคัดเมล็ดข้าวจากผลผลิตของตัวเองไว้ปลูกในฤดูหน้า หรือแลกเปลี่ยนกับเพื่อนบ้าน สิ่งที่พวกเขาทำมาหลายชั่วอายุคนนี้ กลายเป็นเรื่องผิดกฎหมายทันที เพราะเมล็ดที่เก็บเองไม่มีใบรับรอง และหากเป็นพันธุ์ที่มีเจ้าของสิทธิ์ การนำไปปลูกต่อก็เท่ากับละเมิดสิทธิ์ของผู้ถือพันธุ์ ชาวนาจึงต้องซื้อเมล็ดพันธุ์รับรองใหม่ทุกฤดู ซึ่งชาวนารายย่อยจำนวนมากไม่มีเงินพอ
เรื่องนี้ไม่ได้อยู่แค่ในตัวบทกฎหมาย เจ้าหน้าที่ ICA ลงพื้นที่จริง บางครั้งมาพร้อมตำรวจ ตั้งด่านตรวจตามถนน ตรวจรถขนข้าว ตรวจโรงสีและโกดังของชาวบ้าน ถ้าพบเมล็ดข้าวที่ไม่มีใบรับรอง ก็ยึดทันที
สารคดีสั้นเรื่อง "9.70" ของ Victoria Solano ผู้กำกับชาวโคลอมเบีย บันทึกเหตุการณ์ที่เมืองกัมโปอาเลเกร (Campoalegre) จังหวัดอุยลา (Huila) แหล่งปลูกข้าวสำคัญของประเทศ เมื่อปี 2011 เจ้าหน้าที่เข้ายึดเมล็ดข้าวของชาวนาจำนวนมาก กระสอบข้าวถูกกรีดเปิด เมล็ดข้าวถูกเทลงหลุมฝังกลบเหมือนการทำลายยาเสพติด ชาวนาผู้กลายเป็นดั่งอาชญากร ได้แต่ยืนดู
ความรุนแรงของกฎหมายยังเห็นได้จากตัวเลข มีการเปรียบเทียบว่า ผู้ฝ่าฝืนกฎของ ICA อาจถูกปรับได้สูงสุดถึง 10,000 เท่าของค่าแรงขั้นต่ำ สูงกว่าเพดานค่าปรับของคนที่ปลูกโคคาพืชที่ใช้ผลิตยาเสพติดเสียอีก
ความอัดอั้นของชาวนาต่อมติ 970 ที่ถูกสารคดี "9.70" ตีแผ่ออกไปทั่วประเทศ เป็นชนวนหนึ่งของการนัดหยุดงานภาคเกษตรแห่งชาติในเดือนสิงหาคม 2013 เกษตรกร คนงานและภาคประชาสังคม ร่วมกันปิดถนนทั่วประเทศ
เพื่อประท้วงความเพิกเฉยของรัฐ ต้นทุนการผลิตที่สูง และผลกระทบจากข้อตกลงการค้าเสรี จนรัฐบาลต้องยอมถอย ประกาศ "แช่แข็ง" การบังคับใช้มติ 970 กับเมล็ดพันธุ์ในประเทศ ก่อนหน้านั้นไม่นาน ศาลรัฐธรรมนูญโคลอมเบียยังวินิจฉัยว่ากฎหมายที่รับรอง UPOV 1991 ไม่ชอบด้วยรัฐธรรมนูญ เพราะรัฐไม่ได้ปรึกษาหารือกับชุมชนชนพื้นเมืองและชุมชนชาติพันธุ์ก่อน
แต่เรื่องยังไม่จบ ปี 2015 ICA ออก "มติ 3168" มาแทนมติ 970 เครือข่ายเกษตรกรมองว่าเป็นแค่การเปลี่ยนเลขมติ เนื้อหาหลักแทบไม่ต่างเดิม การต่อสู้เรื่องสิทธิ์เหนือเมล็ดพันธุ์ในโคลอมเบียจึงยังดำเนินต่อไปจนถึงวันนี้
สำหรับไทย เรื่องนี้ไม่ไกลตัว ในช่วงปลายเดือนกันยายนนี้ จะมีการเจรจา FTA ไทย–สหภาพยุโรป รอบที่ 10 ซึ่งไทยเป็นเจ้าภาพ โดยสหภาพยุโรปเสนอข้อบทใน "Article X.51" ให้ไทยแก้ไขพระราชบัญญัติคุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 ให้สอดคล้องกับ UPOV 1991 ขณะที่ภายในปีนี้ กรมวิชาการเกษตร กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ได้เริ่มจัดเวทีรับฟังความคิดเห็นเพื่อแก้ไข พ.ร.บ. ดังกล่าวแล้วในหลายจังหวัด
ขณะที่ภาคประชาสังคม เครือข่ายเกษตรกรจากทั่วประเทศ ออกมาเคลื่อนไหวคัดค้าน เพื่อไม่ให้การเพาะปลูกตามวิถีชาวไร่ชาวนา ที่ควรเป็นสิทธิ เป็นอธิปไตย ต้องกลายเป็นอาชญากรรม
#อธิปไตทางอาหาร
