URDA

07/08/2026

Haddii Siyaasadda iyo Dowladnimada Soomaaliya ay Sida Hadda ku Sii Socdaan: Maxaa Laga Fili Karaa Rajada Soomaaliya iyo Geeska Afrika?

Qore: Dr. Mahad Abdikarim

Haddii jihada siyaasadda iyo dowladnimada Soomaaliya ay sii ahaato sida maanta muuqata, mustaqbalka dalka wuxuu yeelan karaa caqabado waaweyn, inkastoo aanay tani ahayn natiijo lama huraan ah. Sida arrimuhu u socdaan waxay ku xirnaan doontaa go’aannada ay qaataan hoggaanka siyaasadeed, hay’adaha dowladda, bulshada Soomaaliyeed, iyo saameynta gobolka iyo caalamka.

Waxaa jira dhowr arrimood oo mudan in si dhow loo eego:

* Haddii khilaafaadka siyaasadeed ay sii bataan, waxaa adkaan karta in la helo dowladnimo xasilloon iyo hay’ado si buuxda u wada shaqeeya.
* Haddii dib-u-habeynta hay’adaha dowladda iyo hannaanka doorashooyinka dib u dhacaan, kalsoonida shacabka ee dowladnimadu way sii daciifi kartaa.
* Haddii amniga iyo la dagaallanka kooxaha hubeysan aan lagu darin dib-u-heshiisiin, horumar dhaqaale iyo adeegyo bulsho, nabad waarta way adkaan kartaa.
* Tartanka quwadaha shisheeye ee Geeska Afrika wuxuu sii kordhin karaa cadaadiska siyaasadeed iyo istaraatiijiyadeed ee gobolka haddii dowladaha gobolku aysan yeelan iskaashi iyo siyaasad mideysan.

Dhanka kale, Soomaaliya waxay weli leedahay fursado waaweyn: xeeb dheer, dad dhalinyaro ah, kheyraad dabiici ah, iyo goob istaraatiiji ah oo muhiim u ah ganacsiga caalamiga ah. Haddii la xoojiyo dowladnimo loo dhan yahay, isla-xisaabtan, sharciyad, iyo wadahadal siyaasadeed, waxaa suuragal ah in dalka uu ka gudbo caqabadaha jira.

Sidoo kale, mustaqbalka Geeska Afrika wuxuu si weyn ugu xiran yahay xasilloonida Soomaaliya. Soomaaliya oo nabdoon waxay kor u qaadi kartaa ganacsiga, isku xirka kaabeyaasha dhaqaalaha, amniga badda, iyo iskaashiga dalalka deriska ah. Soomaaliya oo sii wajahda qalalaase siyaasadeedna waxay saameyn taban ku yeelan kartaa gobolka oo dhan.

Gabagabadii, rajada Soomaaliya iyo Geeska Afrika ma aha mid go’an. Waxay ku xirnaan doontaa sida hoggaamiyeyaasha, hay’adaha dowladda, bulshada rayidka ah, iyo shacabka Soomaaliyeed uga wada shaqeeyaan dhismaha dowlad hufan, sharci ku dhisan, oo ka shaqeysa danta guud. Go’aannada maanta la qaato ayaa si weyn u saameyn doona jihada dalka iyo gobolka sanadaha soo socda

05/08/2026

“Soomaalidu maxay u weyday kaadir diblomaasiyadeed oo waaqica la socda?” ma laha hal sabab oo keliya, balse waxaa jira arrimo badan oo is biirsaday. Waxaa ka mid ah:

1. Burburkii hay’adaha dowladda (1991 kadib): Muddo dheer ma jirin hay’ado si joogto ah u tababara una kobciya diblomaasiyiinta.
2. Magacaabis ku saleysan siyaasad iyo qabiil: Mararka qaar safiirrada iyo diblomaasiyiinta waxaa lagu magacaabaa saami-qaybsi siyaasadeed ama qabiil, halkii laga dooran lahaa aqoon, khibrad, iyo karti.
3. Tababar iyo horumarin xirfadeed oo xaddidan: Diblomaasiyadda casriga ahi waxay u baahan tahay aqoon ku saabsan sharciga caalamiga ah, dhaqaalaha, amniga, gorgortanka, iyo xiriirka caalamiga ah. Fursadaha tababarku weli way kooban yihiin.
4. Qorshe qaran oo aan joogto ahayn: Siyaasadda arrimaha dibadda mararka qaarkood way is beddeshaa marka hoggaanku is beddelo, taas oo adkeysa in la dhiso kaadir xirfadle oo muddo dheer shaqeeya.
5. Maskax-bax (Brain drain): Soomaali badan oo aqoon sare leh waxay ka shaqeeyaan dalal kale ama hay’ado caalami ah, halkii ay uga shaqayn lahaayeen dowladda.
6. Isbeddelka degdegga ah ee dunida: Tartanka juqraafi-siyaasadeed ee Geeska Afrika iyo Badda Cas wuxuu u baahan yahay diblomaasiyiin si joogto ah ula socda isbeddellada caalamiga ah, sameeya cilmi-baaris, kana shaqeeya danaha qaranka.

Si kastaba ha ahaatee, waxaa muhiim ah in la ogaado in Soomaaliya ay leedahay diblomaasiyiin karti leh oo dalka iyo dibaddaba jooga. Caqabadda ugu weyn waxay tahay sidii loo abuuri lahaa nidaam si joogto ah u soo saara una taageera xirfadlayaal badan, halkii lagu tiirsanaan lahaa shaqsiyaad kooban.

Xalka waxaa ka mid noqon kara:

* Dhisidda machad qaran oo diblomaasiyadeed.
* Shaqaaleysiin iyo dallacsiin ku saleysan karti iyo hufnaan.
* Tababar joogto ah oo ku saabsan diblomaasiyadda casriga ah.
* Xoojinta cilmi-baarista iyo falanqaynta arrimaha dibadda.
* Ka faa’iidaysiga aqoonyahanka Soomaaliyeed ee dibadda ku nool.

Marka la soo koobo, dhibaatadu ma aha in Soomaalidu aysan lahayn dad karti leh; waxay inta badan la xiriirtaa sida loo dhiso loona maareeyo hay’adaha soo saara, kobciya, oo ilaaliya kaadir diblomaasiyadeed oo xirfad leh.

Qore: Dr Mahad Abdikarim , ah falaanqeeye siyaasadeed ee geeska Africa iyo gacanka cadmeed

02/08/2026

Hardanka Siyaasadeed ee Geeska Afrika iyo Gacanka Cadmeed: Gobol Noqday Xarunta Tartanka Quwadaha Caalamka

Qore: Dr. Mahad Abdikarim

Falanqayn Siyaasadeed

Geeska Afrika iyo Gacanka Cadmeed maanta ma aha oo keliya laba gobol oo deris ah; waxay noqdeen xarunta ugu muhiimsan ee ay ku kulmaan danaha amni, dhaqaale, tamar, iyo juqraafiyeed ee quwadaha waaweyn iyo kuwa gobolka. Cidda gacanta ku haysa marin-biyoodka Bab al-Mandab iyo dekedaha waaweyn ee gobolka waxay saameyn ku yeelan kartaa qayb weyn oo ka mid ah ganacsiga caalamka.

Tani waa sababta ay gobolka ugu soo qulqulayaan maalgashi, saldhigyo ciidan, heshiisyo amni, iyo loollan diblomaasiyadeed oo sii xoogeysanaya.

Maraykanka wuxuu u arkaa gobolka difaac muhiim u ah amniga caalamiga ah iyo la-dagaallanka kooxaha hubeysan. Shiinuhu wuxuu gobolka u arkaa xuddunta isku xirta Aasiya, Afrika, iyo Yurub, isagoo maalgelin ballaaran ku sameeyay dekedo iyo kaabeyaal dhaqaale. Turkiga, Midowga Yurub, iyo quwado kale ayaa iyaguna sii xoojinaya joogitaankooda siyaasadeed iyo dhaqaale.

Dhanka kale, dalalka gobolka sida Soomaaliya, Itoobiya, Jabuuti, Eritrea, Sacuudi Carabiya, Imaaraadka Carabta, Masar, iyo Qadar waxay isku dayayaan inay ilaashadaan danahooda qaran iyagoo isla markaana ka faa’iideysanaya tartanka quwadaha waaweyn.

Soomaaliya: Xuddunta Juqraafiga ee Gobolka

Soomaaliya waxay leedahay xeebta ugu dheer dhul-weynaha Afrika, taasoo siinaysa muhiimad istaraatiiji ah. Hase yeeshee, muhiimadda juqraafiyeed keliya ma filna haddii aysan la socon dowladnimo xooggan, hay’ado hufan, amni waara, iyo siyaasad dibadeed oo mideysan.

Dalka awooddiisu waxay ku jirtaa inuu noqdo xarun ganacsi iyo marin dhaqaale oo isku xirta Afrika iyo Bariga Dhexe. Haddii taas si wanaagsan loo maareeyo, Soomaaliya waxay noqon kartaa faa’iideystaha ugu weyn ee tartanka gobolka, halkii ay ka noqon lahayd goob lagu loollamo.

Loollanka Cusub: Dhaqaale Mise Milatari?

Hardanka maanta ma aha mid ciidan oo keliya. Waxaa barbar socda tartan ku saabsan:

* Dekedaha iyo marin-biyoodka.
* Kaabeyaasha dhaqaalaha.
* Tamarta iyo khayraadka dabiiciga ah.
* Tiknoolajiyadda iyo isgaarsiinta.
* Saameynta siyaasadeed iyo diblomaasiyadda.

Qofka ku guuleysta tartankan ma noqon doono kan leh ciidanka ugu badan oo keliya, balse wuxuu noqon doonaa kan yeesha dhaqaale adag, hay’ado dowladeed oo shaqeeya, iyo iskaashi goboleed oo waara.

Mustaqbalka Gobolka

Mustaqbalka Geeska Afrika wuxuu ku xirnaan doonaa sida ay dowladaha gobolka u dhisaan kalsooni, u xalliyaan khilaafaadka, una abuuraan hannaan iskaashi oo ka hormariya danaha shacabka. Haddii taas la waayo, gobolka wuxuu sii ahaan karaa goob ay ku tartamaan quwadaha dibadda iyadoo faa’iidada ugu badan ay ka baxdo gacanta dadka deegaanka.

Su’aasha ugu weyn waxay tahay: Geeska Afrika ma noqon doonaa xarun ay quwadaha waaweyn ku loollamaan, mise wuxuu isu beddeli doonaa gobol ka faa’iideysta muhiimaddiisa juqraafiyeed si uu u gaaro nabad, horumar, iyo isku filnaansho dhaqaale?

Taasi waa su’aasha qeexi doonta jihada siyaasadeed ee gobolka tobannaan sano ee soo socda.

— Dr. Mahad Abdikarim
Falanqeeye Siyaasadeed iyo Arrimaha Istaraatiijiga ah

31/07/2026

Kampala: Goob Lagu Go’aaminayo Mustaqbalka Amniga Soomaaliya, Mise Bilowga Weji Cusub oo Siyaasadeed?

Qore: Dr. Mahad Abdikarim

Waxaa jira shirar lagu xalliyo dhibaatooyin, waxaana jira shirar qeexa jihada taariikhda. Shirkii labaad ee aan caadiga ahayn ee dalalka ciidamada ku leh Hawlgalka Taageerada iyo Xasilinta Midowga Afrika ee Soomaaliya (AUSSOM), ee maanta ka dhacay Kampala, Uganda, wuxuu u muuqdaa inuu ka tirsan yahay nooca labaad. Inkastoo ajandihiisa rasmiga ahi uu ahaa amniga iyo hawlgalka ciidamada, haddana waxa uu si qoto dheer u taabanayaa mustaqbalka siyaasadeed iyo madax-bannaanida Soomaaliya. (UPDF⁠)

Su’aasha ugu weyn maanta ma aha oo keliya sida Al-Shabaab loo wiiqi karo. Su’aashu waa: yaa qaabaynaya mustaqbalka amniga Soomaaliya? Ma dowladdeeda, mise daneeyeyaasha gobolka iyo beesha caalamka?

Muddo ku dhow labaatan sano, Soomaaliya waxay ku tiirsaneyd ciidamo shisheeye si loo ilaaliyo xarumaha dowladda loogana hortago kooxaha hubeysan. Taasi waxay keentay horumarro muhiim ah, laakiin waxay sidoo kale abuurtay ku-tiirsanaan istaraatiiji ah. Maanta, iyadoo AUSSOM wajahayo caqabado dhaqaale iyo dood ku saabsan qaab-dhismeedkiisa mustaqbalka, waxaa muuqata in amniga Soomaaliya uu weli ku xiran yahay go’aanno lagu gaarayo meel ka baxsan Muqdisho.

Kampala waxay xambaarsan tahay farriin ka weyn tan militariga. Waxay muujinaysaa in Midowga Afrika iyo dalalka ciidamada bixiya ay rumeysan yihiin in xasilloonida Soomaaliya aysan ku iman karin awood ciidan oo keliya. Khilaafaadka siyaasadeed, kala qaybsanaanta hay’adaha dowladda, iyo is-aaminaad la’aanta u dhexeysa heerarka kala duwan ee maamulka ayaa noqday caqabadda ugu weyn ee hortaagan guul waarta.

Casharka ugu muhiimsan ayaa ah in ammaanka iyo siyaasaddu ay yihiin laba dhinac oo aan kala maarmin. Haddii siyaasaddu fashilanto, ciidamadu waxay noqonayaan kuwo ilaalinaya xaalad aan xal lahayn. Haddii dowladnimadu xoogeysato, ciidamada shisheeyena waxay helayaan waddo sharaf leh oo ay mas’uuliyadda ugu wareejiyaan ciidamada Soomaaliyeed.

Soomaaliya maanta waxay u baahan tahay aragti qaran oo mideysa dowladda federaalka, dowlad-goboleedyada, bulshada rayidka ah, iyo saaxiibbada caalamiga ah. Haddii aan heshiis siyaasadeed oo qaran la helin, shir kasta oo amni wuxuu noqon doonaa dib-u-dhigis halkii uu xal noqon lahaa.

Kampala waxay noqon kartaa meel laga xasuusto laba sababood midkood: in lagu sii dheereeyay ku-tiirsanaanta ciidamada dibadda, ama in laga bilaabay waddo cusub oo Soomaaliya si tartiib ah ugu hanato masiirkeeda amni iyo siyaasadeed. Doorashadaas, ugu dambayn, waxay ku jirtaa gacanta hoggaanka iyo shacabka Soomaaliyeed.

Taariikhdu waxay ina bartay in nabad waarta aan lagu dhisin qoryo oo keliya, balse lagu dhiso kalsooni siyaasadeed, hay’ado awood leh, iyo himilo qaran oo mideysan. Haddii shirka Kampala uu dhalin karo is-afgarad ku wajahan himiladaas, wuxuu noqon karaa mid ka mid ah shirarka ugu saameynta badan Geeska Afrika sannadkan. Haddii kale, wuxuu noqon doonaa kulan kale oo lagu maareeyay dhibaatada halkii lagu xallin lahaa. (Ministry of Foreign Affairs⁠)

Dr. Mahad Abdikarim
Cilmi-baare Arrimaha Siyaasadda, Dowlad-dhiska iyo Amniga Geeska Afrika.

31/07/2026

20/07/2026

URPDO

19/07/2026

“Aniga aragtidayda, Madaxweyne Maxamed Siyaad Barre wuxuu ahaa hoggaamiye ku dayasho mudan. Midnimo, waddaniyad, dowlad-dhis, iyo horumar ayuu mudnaanta siiyay. Taariikhdu waxay xafiddaa guulaha, waxayna sidoo kale xusuusataa casharrada laga bartay caqabadihii soo maray.”

18/07/2026

Naadiga Midnimada, Sinaanta, Caddaaladda iyo Horumarka Soomaaliya

Hal-ku-dheg

“Midnimo • Sinaan • Caddaalad • Horumar.”

Himilo

In la dhiso bulsho Soomaaliyeed oo ku mideysan waddaniyad, caddaalad, sinaan, nabad waarta, iyo horumar loo siman yahay.

Aragti

Soomaaliya oo noqota dal mideysan, sharci ku dhisan, leh hoggaan hufan, dhaqaale kobcaya, iyo muwaadiniin helaya xuquuqdooda si siman.

Ujeeddooyinka

* Xoojinta midnimada iyo wadajirka shacabka Soomaaliyeed.
* Dhiirrigelinta sinaanta iyo caddaaladda bulshada.
* Kor u qaadidda waxbarashada, aqoonta, iyo wacyigelinta bulshada.
* Taageeridda nabadda, dib-u-heshiisiinta, iyo dowladnimada.
* Kobcinta dhaqaalaha, hal-abuurka, iyo shaqo-abuurka dhalinyarada.
* Ilaalinta hufnaanta, isla xisaabtanka, iyo maamulka wanaagsan.
* Daryeelka deegaanka iyo horumar waara.

Qiyamka

* Waddaniyad
* Midnimo
* Daacadnimo
* Caddaalad
* Sinaan
* Hufnaan
* Iskaashi
* Mas’uuliyad
* Horumar waara

Baaq

“Aan gacmaha is qabsanno, aan ka gudubno kala qaybsanaanta, kana wada shaqayno Soomaaliya mideysan, caddaalad ku dhisan, fursadna u siman tahay dhammaan muwaadiniinteeda.”