14/05/2026
19 MAJA DNIEM PAMIĘCI OFIAR LUDOBÓJSTWA DOKONANEGO PRZEZ TURKÓW NA GREKACH W PONCIE W LATACH 1913-1924
19 lutego 1994 roku Parlament Grecki uchwalił dzień 19 maja Dniem Pamięci Ofiar Ludobójstwa na Grekach Pontyjskich dokonane przez rząd młodoturków w latach 1913 – 1924.
Ludobójstwo dokonane na społeczności chrześcijańskiej zamieszkałej na terenach obecnej Turcji, było pierwszym zaplanowanym i wykonanym mordem XX wieku. Śmierć poniosło wtedy około półtora miliona Ormian, milion dwieście tysięcy Greków, w tym przeszło trzysta pięćdziesiąt tysięcy Greków Pontyjskich i siedemset tysięcy Asyryjczyków. Zbrodnia ta dokonana przez młodoturków i kemalistów nigdy nie została osądzona i ukarana.
18 grudnia 2007 roku MIĘDZYNARODOWE STOWARZYSZENIE BADACZY LUDOBÓJSTWA – SKOLERS (SCHOLARS) (IAGS) przyjęło uchwałę uznającą ludobójstwo na Grekach, Ormianach i Asyryjczykach w Imperium Osmańskim w latach 1913-1924 i wezwało władze tureckie do uznania tego ludobójstwa, przeprosin i naprawienia szkód poniesionych przez prześladowaną ludność w tym okrutnym czasie.
Turcja konsekwentnie odmawia uznania eksterminacji chrześcijan.
19 maja każdego roku, we wszystkich krajach gdzie mieszkają Grecy, obchodzone są uroczystości upamiętniające ofiary ludobójstwa. Od 1913 roku Dzień Pamięci organizowany był również we Wrocławiu.
Tym razem uroczystosci odbęda sie w Sokołowsku 17 maja 2026 r., gdzie zostanie odprawiona Święta Liturgia w Cerkwi Prawosławnej pod wezwaniem Świętego Archanioła Michała. Po Liturgii odbędzie się spotkanie w Domu Parafialnym Świetej Elżbiety w Sokołowsku.
Krótka historia Pontu
Pont to kraina historyczna w północno – wschodniej Azji Mniejszej, ciągnąca się wzdłuż wybrzeża Morza Czarnego od miasta SYNOPY - najstarszego ośrodka handlowego założonego przez Greków z Miletu ok. 800 r. p.n.e., poprzez inne miasta greckie: PAFRĘ, SAMSUNDĘ, OINO'I, KIERASUNDĘ, TRIPOLIS, TRAPEZUNDĘ, RIZUNTĘ aż po BATOUMI przy granicy z Gruzją, a w głębi lądu przez miasta KARS, SANDA, ARGIROUPOLI, NIKOPOLI, NEOKIESARIA i AMASIJA. To kraina w której Grecy zamieszkiwali od przeszło trzech tysięcy lat. Pierwsi osadnicy Greccy pojawili się na tym obszarze około 1000 r. p.n.e. poszukując głównie złota i innych minerałów. Wyprawa Jazona i Argonautów do Kolchidy, Przygody Odyseusza na ziemi Kimmerion, kary Prometeusza odbywane na Kaukaziu, podróże Herculesa do Pontu, i inne Greckie mity potwierdzają istnienie tych pradawnych szlaków handlowych. Dwa wieki później te tymczasowe stacje handlowe zostały przekształcone w stałe ośrodki miejskie.
W starożytności Pont był niezależnym królestwem a następnie prowincją rzymską. W okresie Cesarstwa Bizantyjskiego od 1204 roku na terenie Pontu istniało samodzielne Cesarstwo Trapezuntu, które zostało podbite przez Turków Osmańskich w 1461 roku, osiem lat po upadku Konstantynopola, który miał miejsce w 1453 roku.
Na początku XX wieku ludność Grecka, żyjąca w imperium otomańskim, liczyła ok. dwa miliony mieszkańców. Wraz z Ormianami Grecy stanowili trzon chrześcijańskiej społeczności, która w oczach rządzących od 1908 roku młodoturków, stała się przeszkodą na drodze do budowania nowego państwa tureckiego.
Szczególnie dotkliwie odczuli to Pontyjscy Grecy. W 1914 roku w Poncie żyło przeszło 700 tysięcy Greków. Deportacji, organizowanych przez świeżo proklamowaną, świecką republikę turecką, nie przeżyło 360 tysięcy z nich. 24 lipca 1923 roku na mocy Traktatu Lozańskiego zawartego pod auspicjami zachodnich mocarstw, postanowiono o „wymianie” ludności między Turcją a Grecją, czyli de facto wspólnota międzynarodowa zadekretowała po raz pierwszy w dziejach Europy czystkę etniczną.
„Wymiana” polegać miała na usunięciu ok. 1,5 miliona Greków z ich starożytnych siedzib nad Morzem Egejskim, Morzem Czarnym i z Cylicji oraz przetransportowaniu ich do Grecji. Podobny los miał spotkać liczącą niespełna 300 tysięcy społeczność turecką żyjącą w Grecji.
W latach 1917 - 1921 istniała na terenie historycznego Pontu Republika Pontyjska − prowizoryczne, demokratyczne państwo stworzone przez prawosławnych Greków Pontyjskich.
Pod koniec I wojny Światowej w 1917 roku miejscowa ludność prawosławna utworzyła separatystyczny rząd, niezależny od sułtanatu osmańskiego, domagający się niepodległości Pontu lub powołania federacyjnego państwa pontyjsko - ormiańskiego. Przywódcami kraju zostali ówczesny biskup Trapezuntu Chrysanthos (późniejszy metropolita Aten) oraz biskup Kastorii - Caravangielis.
W traktacie pokojowym w Sevres w 1920 roku mocarstwa ustaliły, że rejon ten będzie częścią Armenii. Jednak w wyniku porażki Grecji w wojnie Grecko - Tureckiej Pont został zajęty przez Turków, co usankcjonował traktat pokojowy w Lozannie w 1922 roku.
Symbolem Republiki Pontyjskiej był jednogłowy czarny orzeł na żółtym tle z czasów dynastii Komnenów, władających Trapezuntem. W ten sposób jej twórcy nawiązywali do tradycji państwowych tego regionu w średniowieczu, gdy w latach 1204–1461 istniało tutaj Cesarstwo Trapezuntu. Do tej pory Grecy Pontyjscy używają tego symbolu.
Obecnie w Grecji żyje około milion potomków wysiedleńców z Pontu, głównie w prowincji Macedonia i Tracja Zachodnia. Zachowali oni prastare tradycje, język, pieśni i tańce, kultywując je w szkołach i klubach miejskich.
Niemal każda miejscowość, w której żyją Grecy Pontyjscy posiada własne stowarzyszenie, świetlice, zespoły pieśni i tańca, w których z ochotą uczestniczą nawet kilkuletnie dzieci.
Jest to kultura wciąż żywa i społeczność chyba najbardziej zorganizowana we współczesnej Grecji.
Tradycja Greków Pontyjskich trwa nieprzerwanie od ponad trzech tysięcy lat zachowując prastare zwyczaje. To unikalna historia na skalę światową, ciągle prężnie rozwijająca się.
Grecy pontyjscy mówią charakterystycznym dialektem, mającym znacznie więcej cech starożytnych niż główny nurt języka nowogreckiego.
Tożsamość pontyjska jest do dziś bardzo silna, tradycje żywo kultywowane, w tym także te muzyczne, a są one przebogate i fascynujące.
W rejonach zamieszkałych przez Greków pontyjskich zwłaszcza Grecja Północna - okolice Weria, Edessa, Naussa, Aridea, Kilkis, Seres, Komotini, Drama, Aleksandrupoli, Thesaloniki ale także w rejonie Aten, odbywa się każdego roku bardzo wiele zabaw i festiwali pontyjskich, podczas których tysiące ludzi bawi się i tańczy do dźwięków liry pontyjskiej.
W Poncie znajdują się ważne miejsca kultu chrześcijańskiego - zazwyczaj obecnie o statusie muzealnym, a nie liturgicznym. Najbardziej znanym z nich jest klasztor Panagia Soumela, w którym od IV wieku do 1922 roku przechowywano i czczono uznawaną za cudowną Ikonę Matki Bożej z góry Mela, której autorem według tradycji był św. Łukasz. Po zamknięciu klasztoru przez Turków, cudowną ikonę Grecy najpierw ukryli, a potem wywieźli do Grecji. Powstał nowy klasztor Panagia Soumela, nieopodal miasta Weria. Co roku 15 sierpnia w dniu Święta Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny do klasztoru przyjeżdża tysiące Greków Pontyjskich z Grecji i z diaspory. Przez kilka dni trwa czuwanie przy klasztorze, a następnie ikona wędruje w asyście żołnierzy, kleru prawosławnego i ubranych w tradycyjne stroje Greków Pontyjskich wokół kościoła. Wieczorami odbywają się pokazy tańców zespołów pontyjskich z całej Grecji i z zagranicy. Trwają też zabawy, degustacje potraw tradycyjnej kuchni pontyjskiej i pamiątkowe jarmarki.
Nieprzerwanie od wieków wykonywane są pieśni w języku pontyjskim - liczy się, że około 400 tysięcy greków pochodzenia pontyjskiego zamieszkujących Grecję posługuje się tym językiem, tańczy się tradycyjne tańce - HORON, które sięgają okresu starożytności - między innymi taniec wojenny Pirrichios zwany przez Pontyjczyków Sera, od nazwy rzeki w okolicy Trapezunty gdzie zamieszkiwali znani i cenieni w całym Poncie tancerze.
Dzisiejszy taniec Sera jest ewolucją starożytnego tańca Greckiego Pyrrichi, który był częścią treningu wojskowego. Uwielbiali go szczególnie Spartanie, którzy tańcząc uzbrojeni byli w tarczę i włócznię, a ruchy ich naśladowały ciosy i uniki w czasie walki. Pirrihio tańczyli także Ateńczycy podczas Wielkich Panatenajów, największego święta w Atenach, które upamiętniało narodziny Ateny. Tańczyli go nadzy mężczyźni, mających tylko hełm i tarczę, dla upamiętnienia zwycięstwa Ateny nad Gigantami. Ksenofont opisuje, że w 400 r. p.n.e zorganizowano uroczystości w Kierasundzie gdzie tańczono Pirrichios. Przez wieki Pontyjczycy tańczyli przy różnych okazjach ten taniec wojenny, który uważany jest za najbardziej autentyczną wersję starożytnego Pyrrichi. Obecnie Sera tańczą mężczyźni ubrani przeważnie w czarne stroje i uzbrojeni w długi nóż zwany ΚΑ'ΜΑ. Tańczy się w prostej linii ze splecionym rękoma i z wysoko podniesionymi głowami. Ruchy tancerzy dalej naśladują sposoby w jaki należy unikać ciosów, a także w jaki atakuje się wroga. Taniec Sera jest sztandarowym tańcem Greków Pontyjskich i zarazem jednym z najciekawszych tańców Greckich, tańczony przy największych uroczystościach i wydarzeniach artystyczno - sportowych w Grecji, jak np. na uroczystości otwarcia Olimpiady w Atenach w 2004 roku.
Grecja jest kolebką kultury europejskiej i żyją w niej jeszcze spadkobiercy starożytnej tradycji w formie niezmienionej od wieków, są nimi Grecy Pontyjscy ze swoim archaicznym językiem, pieśniami i tańcem. Jednakże historia Greków Pontyjskich nie była dla nich łaskawa przez ostatnie 500 lat, a mimo to przetrwali i wierzą w swoje odrodzenie - jak głosi słynne Pontyjskie zawołanie:
« Η ΡΟΜΑΝΙΑ ΚΙ ΑΝ ΠΕΡΑΣΕΝ ΑΝΘΕΙ ΚΑΙ ΦΕΡΕΙ ΚΙ ΑΛΛΟ »
Choć Romania - czyli Cesarstwo wschodnio-rzymskie upadło, to jeszcze się odrodzi i wyda owoce.
Hasło to pochodzi z pieśni ludowej napisanej ponad 500 lat temu w Trapezundzie, zaraz po tym jak doszła wieść o upadku Konstantynopola w 1453 roku. Zdobycie miasta oraz śmierć ostatniego Cesarza Bizantyjskiego KONSTANTYNA XI DRAGAZESA pociągnęły za sobą ostateczny upadek Cesarstwa Wschodnio-Rzymskiego pomimo, że Trapezunta została zdobyta dopiero 8 lat później w 1461 roku. Zwycięstwo to dało Turkom panowanie nad wschodnim basenem Morza Śródziemnego i otworzyło drogę do podboju Europy, powstrzymanego dopiero przez Jana II Sobieskiego pod Wiedniem w 1683 roku.
