10/07/2026
11 lipca, to Narodowy Dzień Pamięci o Polakach – Ofiarach Ludobójstwa dokonanym przez OUN i UPA na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej. W wielu miejscach w Polsce odbędą się z tej okazji uroczystości przywołujące pamięć o tym dramatycznym okresie naszej historii. Ponieważ wokół tej tematyki i ogólnie polsko-ukraińskich relacji toczy się akcja każdego z pięciu tomów „Kresowej opowieści”, a częściowo także „Srebrnego łańcuszka”, pozwolę sobie na kilka refleksji związanych z własnymi doświadczeniami z tego obszaru.
Moje korzenie są na Pokuciu, krainie wciśniętej między Prut, Czeremosz i Karpaty Wschodnie, ze stolicą w Kołomyi. Przed wojną było to województwo Stanisławowskie, dzisiaj jest to zachodnia Ukraina. Mama i Babcia mieszkały tam we wsi Rybno, leżącej nad nizinnym już Czeremoszem, w której Polacy stanowili zaledwie około siedmiu procent mieszkańców. Żyły tam jeszcze dwie rodziny żydowskie, ale pozostali mieszkańcy byli Ukraińcami. I była tam Polska, o czym warto pamiętać w toczącym się obecnie polsko-ukraińskim sporze.
Późnym wieczorem 10 listopada 1944 roku wieś Rybno została spacyfikowana przez dwie sotnie Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA). W okrutny sposób banderowcy (to nazwa od Stepana Bandery) zamordowali wtedy dwadzieścia trzy osoby w wieku od dwóch do ponad siedemdziesięciu lat. Ofiar na pewno byłoby więcej, ale wsi pospieszył z pomocą istrebitielny batalion z odległych o osiem kilometrów K*t.
Istrebitielny batalion był paramilitarną jednostką złożoną z Polaków, niedobitków partyzantów generała Kowpaka i ogólnie ludzi znających miejscowe realia, a patronowało mu NKWD. Batalion nie był tak liczny, jak UPA pacyfikująca wieś, ale, z uwagi na ciemności, banderowcy tego nie wiedzieli i wycofali się po walce. Czterech bojowników UPA, jakich udało się pojmać, kilka dni później Rosjanie powiesili na rynku w K*tach. To była pokazowa egzekucja, którą musieli oglądać wszyscy mieszkańcy K*t, wypędzani ze swoich domów.
Z taką wiedzą zorganizowałem trzy kilkunastoosobowe wyjazdy na Ukrainę w latach 2004, 2005 i 2008 oraz indywidualny trzyosobowy wyjazd w roku 2011. Byłem też pomysłodawcą i współwykonawcą projektu wymiany młodzieży polskiej i ukraińskiej, o nazwie „Łączy nas wspólna historia”. Moje kontakty z mieszkańcami ukraińskiego Rybna zaowocowały postawieniem w tej wsi pomnika upamiętniającego nie zbrodnię UPA, ale wspólną egzystencję Polaków i Ukraińców na tej samej ziemi.
Opiekował się nami Kola, mieszkaniec K*t, który był synem mieszanego, polsko-ukraińskiego małżeństwa. Kola był naszym pilotem w wycieczkach po Pokuciu, Podolu, Czarnohorze i Bukowinie. W naszych kontaktach z Ukraińcami ważną i decyzyjną rolę odegrali też Perto, burmistrz Rybna z okresu 2004-2008 oraz Dmitro, burmistrz tej wsi w roku 2011. Bez Koli, Petra i Dmitra – ludzi otwartych, zaangażowanych w naszą pojednawczą misję i po prostu nam życzliwych, nie byłoby projektu wymiany młodzieży oraz pomnika.
Jest rok 2005. W wycieczce po Pokuciu odwiedzamy Trójcę nad Prutem, spacyfikowaną przez UPA 23 października 1944 roku. Ocalałym z pogromu Polakom osiadłym po wojnie w okolicach Wolsztyna, udało się postawić pomnik upamiętniający zbrodnię. „Zginęło śmiercią tragiczną 64 osoby. Pamięci tych, którzy wierni Bogu i Ojczyźnie oddali życie 23.X.1944 roku hołd składają Rodacy” - czytamy na pomniku. Czyta też Kola.
- Edward, co się tutaj stało – pyta. – To prawie połowa mieszkańców wsi.
- To trudna historia, Kola. – Kładę dłoń na ramieniu Ukraińca. – Nie rozmawiajmy o tym.
Kola milknie. Widać, że wie, co ten napis oznacza.
- Edward, to byli Niemcy przebrani za Ukraińców – mówi przed wejściem do busa.
Jest rok 2007. Na peronie wrocławskiego dworca Głównego żegnamy ukraińską młodzież, która przyjechała do Polski w ramach ww. projektu. Petro, który przewodniczy wycieczce, pyta moją Mamę, dlaczego wyjechała z Rybna. Mama jest zszokowana i nic nie odpowiada, ale ja wiem, że odpowiedzieć trzeba. Kilka tygodni później wysyłamy do Petra taki list:
"Drogi Panie Petro
Pytał mnie Pan, dlaczego wyjechałam z Rybna. Odpowiem, chociaż nie wiem, czy Pan potrafi mnie rozumieć.
W czasie wojny, między naszymi ukraińskimi sąsiadami z Rybna i nami Polakami stanęli ludzie, którzy dla wielu z Was dzisiaj są bohaterami. Bardzo proszę, aby mnie Pan zrozumiał kiedy powiem, że dla mnie bohaterami oni nie byli, nie są i nigdy nie będą.
Może się Pan ze mną zgodzić lub nie, ale uważam, że ludzie, którzy palą kościoły nie zasługują na szacunek – nasz kościół w Rybnie został spalony właśnie przez nich.
Może się Pan ze mną zgodzić lub nie, ale uważam, że ludzie, którzy zabijają innych tylko dlatego, że nie należą do ich narodu też nie są dobrymi ludźmi – w listopadzie 1944 w Rybnie, właśnie oni zamordowali 23 Polaków. Nie napiszę, w jaki sposób to zrobili, bo na pewno by mi Pan nie uwierzył.
Czy ci, co przeżyli mogli pozostać jeszcze w Rybnie? Gdzie mieli mieszkać, kiedy ich domy zostały spalone? Jak mieli rozmawiać z sąsiadami nie wiedząc, od którego z nich przyszła lub przyjdzie śmierć?
My, Polacy z Rybna, nie byliśmy przeszkodą w powstaniu samostijnej Ukrainy. My chcieliśmy tylko jednego – spokoju, bo po wojennych przeżyciach było nam wszystko jedno, czy w Rybnie będzie Polska czy Ukraina".
Kiedy w 2011 roku ponownie spotkaliśmy się z Petrem jego komentarz do naszego listu był taki:
"Wy macie swój pogląd na naszą wspólna historię, a my mamy swój. Rybna nie spacyfikowała UPA, ale NKWD".
Jest 10 listopada 1944 roku. Późny wieczór, pada deszcz ze śniegiem, a Rybno płonie. Palą się domy Polaków, pali się drewniany kościół konsekrowany w 1934 roku. Słychać krzyki mordowanych Polaków, rżenie palonych żywcem koni i ryczenie krów. Mama i Babcia cudem uniknęły śmierci. Za jednymi z dwojga drzwi byli banderowcy, one podświadomie wybrały te drugie. I uciekają nad Czeremosz, żeby korytem tej rzeki dostać się do K*t, gdzie są czerwonoarmiści i jest bezpiecznie. Jest przenikliwie zimno, a moja Mama, wtedy piętnastoletnia dziewczyna, jest lekko ubrana i trzęsie się z zimna. Przed zaroślami nad Czeremoszem stoi ostatni ukraiński dom. Babcia puka do drzwi. Wychodzi młoda Ukrainka, a babcia prosi ją o coś do ubrania dla Mamy. Ukrainka zdejmuje z siebie kieptar – huculski kożuszek i daje go Mamie.
- Idźcie – mówi. – I niech dobry Bóg was prowadzi.
Jest rok 2011. Petro i Dmitro w ładzie, my w focusie jedziemy drogą cerkiewną, aby odnaleźć ten dom.
- To było tutaj – mówi Mama. – Tego domu już nie ma.
Nie wierzymy Mamie. To było prawie siedemdziesiąt lat temu i jesteśmy pewni, że czas zatarł pamięć. Z domu obok wychodzi jednak mężczyzna. Jest zdziwiony takim składem ‘gości’, ale pyta, o co chodzi.
- Tak, tutaj był dom mojej babci – odpowiada. – Rozebrałem go, a nowy postawiłem obok.
Rozmawiamy, a Mama, nie zważając na obecność obu burmistrzów, opowiada o okolicznościach ucieczki.
- Babcia mi o was opowiadała – mówi mężczyzna. – Pokazywała też miejsce, z którego wyszli banderowcy. To było tam – pokazuje zarośla.
- Nie wiadomo, kto to był – odpowiada Dmitro. – Było ciemno.
Jest kwiecień 1944. Do K*t wkraczają Rosjanie, a tam, gdzie są oni jest bezpiecznie. Z tego powodu natychmiast z okolicznych wsi przybywają do K*t Polacy, a wśród nich moja Mama, wtedy piętnastoletnia dziewczyna. Po kilku dniach czerwonoarmiści opuszczają jednak K*ty, a z gór schodzą banderowskie sotnie i zamykają pierścień wokół miasteczka. Jest Wielki Tydzień, a UPA rozpoczyna rzeź mieszkańców. W ciągu dwóch dni ginie z ich rąk około dwustu Polaków i Ormian. Wiadomość o masakrze dociera do Rybna. Moja Babcia, opiekująca się ciężko chorym mężem, prosi Ukraińca o pomoc. Ten wysyła córkę Wasiutę z niemal samobójczą misją wyprowadzenia Mamy z K*t. Samobójczą, bo w razie dekonspiracji dziewczyny czekał zbiorowy gwałt, obcięcie piersi i pozostawienie do wykrwawienia się. Dla UPA to był standard. Wasiuta ma dziewiętnaście lat, przebiera Mamę w ukraiński strój ludowy i szczęśliwie przeprowadza ją przez banderowskie posterunki do Rybna.
Podczas spotkań z czytelnikami, na pytanie o to, kiedy nastąpi polsko-ukraińskie pojednanie odpowiadam, że nie wiem, że może dopiero za kilkaset lat i przytaczam te trzy przykłady. Mówię też jednak o Wasiucie. Dzisiaj prawda jest taka, że to nie zwykli Ukraińcy, ale ich elity, wypierają zbrodnie UPA ze swojej pamięci, ze szkolnych podręczników i tzw. przestrzeni medialnej.
NAM JEDNAK NIE WOLNO O ZAPOMNIEĆ ANI O ZBRODNIACH LUDOBÓJSTWA DOKONANEGO PRZEZ UPA, ANI O SPRAWIEDLIWYCH UKRAIŃCACH, KTÓRZY Z NARAŻENIEM WŁASNEGO ŻYCIA RATOWALI POLAKÓW.
Edward Łysiak, członek OOK POKUCIE, autor pięciotomowej „Kresowej opowieści” oraz „Srebrnego łańcuszka”