06/11/2026
Franciszka Lipska (z domu Rzepkiewicz) oraz Jan Konstanty Rzepkiewicz - to rodzeństwo pochodzące z Wodzisławia, które mocno zapisało się w historii Zagłębia Dąbrowskiego i ruchu robotniczego. Franciszka urodziła się w 1862 r., natomiast Jan w 1871 r., a ich rodzicami byli Szymon Rzepkiewicz (urodzony w 1828 r., syn Michała i Magdaleny z domu Rudeckiej) i Salomea z domu Woźniakiewicz (urodzona w 1831 r., córka Walentego i Wiktorii z domu Bem).
Rodzina Rzepkiewiczów przeprowadziła się z Wodzisławia do Zawiercia prawdopodobnie ok. 1885 r. (wtedy rodzi się jeszcze w Wodzisławiu dziecko Szymona z drugą żoną - Ludwiką z domu Opatowiecką z Droblina) - Franciszka miała wtedy zatem dwadzieścia kilka lat, a Jan kilkanaście. Następnie część rodziny Rzepkiewiczów zamieszkała w Dąbrowie Górniczej.
Życie rodzeństwa było pełne tragedii - Franciszka pochowała w dzieciństwie czwórkę z ośmiorga dzieci (wszystkie zmarły jednego roku na szkarlatynę), a zaledwie 14 lat po wyjściu za mąż owdowiała, natomiast Jan został za swoją działalność zesłany w 1908 r. na Syberię i już nigdy do Polski nie wrócił - po uwolnieniu w 1917 r. mieszkał w Moskwie, a następnie w Soczi.
Biogramy rodzeństwa Rzepkiewiczów można znaleźć na stronie zaglebie1905.pl, stworzonej przez Muzeum "Sztygarka" w Dąbrowie Górniczej, poświęconej Republice Zagłębiowskiej (określenie miejsca wydarzeń rewolucyjnych z 1905 r. w Zagłębiu Dąbrowskim, w czasie których na okres 10 dni władza przejęta została przez Komitet Obywatelski utworzony przez PPS i SDKPiL). Poniżej te biogramy, a w załączeniu zdjęcia z tej strony.
Lipska Franciszka
1862 - 1944
Urodziła się 27 grudnia w Wodzisławiu, powiat jędrzejowski; była córką Szymona Rzepkiewicza i Salomei z Woźniakiewiczów. Rodzina przeprowadziła się do Zawiercia, gdzie w 1890 r. Franciszka wyszła za mąż za Teodora Lipskiego, później górnika kopalni „Paryż” w Dąbrowie Górniczej. Małżeństwo miało ośmioro dzieci: córkę Walentynę i synów Ludwika, Leona i Antoniego (wszystkich aktywnych w ruchu komunistycznym), czworo dzieci zmarło w dzieciństwie w 1900 r. na szkarlatynę. Owdowiała w 1904 (mąż zmarł krótko po wypadku w kopalni, w którym stracił nogę).
Za sprawą brata Jana Rzepkiewicza (tokarza z kopalni „Paryż”) zaangażowała się w działalność socjalistyczną. Jej dom w Dąbrowie Górniczej stał się miejscem spotkań członków Polskiej Partii Socjalistycznej, potem PPS - Frakcji Rewolucyjnej (sama Lipska do partii nie należała). W domu tym przechowywano także tymczasowo tajną literaturę i druki, które przychodziły z Krakowa, a następnie rozpowszechniano je po całej Polsce.
W okresie międzywojennym wspierała synów w działalności komunistycznej, organizowała pomoc dla więźniów politycznych i ich rodzin (m.in. zabiegała o właściwą pomoc prawną). W 1928 bez powodzenia ubiegała się o miejsce w Senacie jako kandydatka Jedności Robotniczo-Chłopskiej, została natomiast wybrana w 1934 do Rady Miejskiej Dąbrowy Górniczej.
Ulica Hieronimska w Dąbrowie Górniczej, przy której mieszkała, nosiła po II wojnie światowej jej imię.
Zachowała się krótka charakterystyka postaci Franciszki Lipskiej we wspomnieniach Julii Pirotte-Sokolskiej, polskiej fotografki i fotoreporterki narodowości żydowskiej:
”Poznałam Babcię w roku 1926. Miała wówczas 62 lata. Była wysoka, tęga, trzymała się prosto, z godnością. Siwe włosy zaplatała w warkocz i upinała w kok. W oczach, kiedy z kimś rozmawiała, często zapalały się wesołe ogniki, jak u psotnego dziecka. Gdy się śmiała, wokół oczu i ust tworzyła się gęsta siatka leciutkich zmarszczek. Miała szeroki, serdeczny uśmiech, ukazujący białe, równe zęby, o których z dumą mówiła: „nie znają jeszcze dentysty”.
„Nosiła suto marszczoną, szeroką spódnicę, a w niej ukryte od spodu duże kieszenie. Gdy w czasie częstych rewizji szpicle przewracali dom do góry nogami, szukając dowodów rzeczowych, Babcia siedziała sobie najspokojniej, trzymając te „dowody” w kieszeniach.”
Rzepkiewicz Jan Konstanty ps. Włodzimierz, Stefan
1871 - po 1939
Urodził się 8 lutego 1871 w Wodzisławiu w powiecie jędrzejowskim. Był ostatnim dzieckiem Szymona Rzepkiewicza i Salomei z Woźniakiewiczów, a młodszym bratem Franciszki Lipskiej. Rzepkiewiczowie przeprowadzili się do Zawiercia, gdzie Jan Konstanty ukończył szkołę i mając 17 lat został członkiem kółek II Proletariatu. W latach 1892-1897 pełnił służbę wojskową.
Po wojsku zamieszkał w Zagłębiu Dąbrowskim, gdzie pracował jako tokarz i należał do Polskiej Partii Socjalistycznej. Od 1902 do 1906 działał pod pseudonimami „Stefan” i „Włodzimierz” jako członek komitetu i technik okręgowy.
Według ówczesnych gazet, na początku 1908 został aresztowany w Sosnowcu za posiadanie znacznej ilości literatury nielegalnej i w Piotrkowie wytoczono mu proces o przynależność do PPS. Wyrok ogłoszono 22 lipca 1908: został skazany na zesłanie. Karę odbył w gminie Szełajewa w gubernii jenisijskiej, w środkowej Syberii.
Według relacji Jakuba Dąbskiego, w 1917 uwolniony Jan Konstanty, nadal pod pseudonimem „Włodzimierz”, przybył z innymi zesłańcami z Syberii do Moskwy, gdzie pracował w warsztatach kolejowych. Nie wrócił już do Zagłębia Dąbrowskiego, choć według Janiny Jaworskiej-Lipskiej od 1920 aż do wybuchu II wojny światowej utrzymywał stały kontakt listowny z Franciszką Lipską. Mieszkał wtedy w Soczi ze swoją żoną, Anielą. Kontakt rodziny z Janem Konstantym urwał się w 1939 roku.
https://zaglebie1905.pl/ludzie/lipska-franciszka/
https://zaglebie1905.pl/ludzie/rzepkiewicz-jan-konstanty-ps-wlodzimierz-stefan/
