29/03/2026
AKTA SPECYALIA WSI BRENNO, LATA 1919–1934
„Akta Specyalia” to zbiór dokumentów urzędowych z lat 1919–1934. Znajduje się wśród nich m.in. dokumentacja wyborów przeprowadzonych w Brennie w latach 1919 - 1934 oraz korespondencja – najpierw ze starostwem w Śmiglu, a później w Lesznie. Wśród pism są również protesty i donosy.
Pierwsze dokumenty dotyczą wyborów reprezentantów gminy Brenno oraz sołtysa w czerwcu 1919 roku. W tym czasie funkcję sołtysa pełnił Stefan Rękoś. Do wyborów przystąpiły dwa stronnictwa. Głosowanie odbyło się 10 czerwca 1919 roku, a więc tuż przed podpisaniem traktatu wersalskiego. Na reprezentantów gminy wybrano wówczas następujących mieszkańców: Stanisława Kowala, Michała Kręca, Antoniego Menzla, Andrzeja Schulza, Alojzego Rimke, Piotra Józefowskiego, Walentego Gąda, Michała Michalewicza, Augustyna Rękosia, Jana Gepperta, Józefa Zalisza, Leona Walachowskiego, Ignacego Furmańczaka, Stanisława Zalisza, Ignacego Białasa, Jana Wencla, Stanisława Durczaka, Stanisława Firleja, Tomasza Muszkietę I, Tomasza Muszkietę II oraz Józefa Wolniczaka.
Co ciekawe, do rady gminy nie dostali się wówczas m.in. Piotr Mirecki i Roman Nitsche, uzyskując najmniejszą liczbę głosów. Natomiast proboszcz Bolesław Wienke w ogóle nie brał udziału w wyborach, co może sugerować, że – wbrew źródłom powojennym – nie chciał mieszać się w sprawy polityczne.
Na dzień 24 czerwca wyznaczono termin wyborów sołtysa i ławników, którzy według ówczesnej ordynacji wiejskiej mieli pełnić te funkcje od 1 lipca 1919 roku przez sześć kolejnych lat. Przy obecności 19 reprezentantów wsi Brenno jednogłośnie powierzono funkcję sołtysa ponownie Stefanowi Rękosiowi.
Z dokumentacji wynika, że w tym czasie w Brennie stacjonowała 10. Kompania III Pułku Strzelców Wielkopolskich pod dowództwem Bączkowskiego. Wydaje się, że współpraca pomiędzy reprezentantami wsi a dowódcą nie układała się dobrze. Krótko przed wyborami sołtysa (22 czerwca 1919 r.) Bączkowski pisał do starosty Kopczyńskiego w Śmiglu, aby ten zapobiegł ponownemu wyborowi Stefana Rękosia, prosząc, „o ile to możliwe, w jego wyborze przeszkodzić”. Na końcu pisma znajduje się odręczna notatka sporządzona ołówkiem: „Zdolny na sołtysa jest Józefowski Tomasz, gospodarz w Brennie”. Z kolei 24 czerwca protest do starostwa wystosowali Roman Nitsche, A. Nykiel, Piotr Mirecki oraz Kaźmierski – Kompanijny Obrony Krajowej. W piśmie tym formułowali zarzuty o charakterze politycznym.
Dowodzący kompanią Bączkowski jest również autorem protokołu sporządzonego 4 lipca 1919 roku. Pisze on do starosty, powołując się na świadków, że podczas organizowania wojska polskiego (w styczniu 1919 r. w Brennie) doszło do incydentu. W oberży miała wywiązać się szarpanina pomiędzy reprezentantem wsi a powstańcami. Reprezentant rzekomo próbował wyrwać broń jednemu z wojskowych i nawoływał, aby nie buntować ludzi. Świadkowie (powstańcy) wycofali się wówczas do Przemętu, by żądać większej obsady wojskowej w Brennie.
Wspomniany z nazwiska reprezentant odpowiedział na te zarzuty 8 lipca 1919 roku. Potwierdził, że incydent miał miejsce w styczniu i przedstawił własną wersję wydarzeń:
„Przybyłem w ten dzień z podróży do wsi i zobaczyłem 4 chłopców stojących z karabinami, u których też tacy byli, którzy się z bronią obchodzić nie umieli. Na zapytanie, kto ich do tego upoważnił, nie dali mi dostatecznej odpowiedzi. Upomniałem ich: lepiej broń oddać, ponieważ nieszczęście przez was stać może. Po małej chwili przyszli ludzie ze wsi i uskarżali się na tych chłopców, że do gościńca z bronią poszli i tam chcą wieś bronić. Upomniałem ich drugi raz, żeby odczekać wyższego rozporządzenia, przyrzekli mi broń oddać. To całe zajście”.
W piśmie datowanym na 5 września 1919 roku starosta Kopczyński poinformował, że jest „zmuszony odmówić zatwierdzenia wyborów”, które unieważnił, zwalniając Rękosia z urzędu i powierzając tę funkcję komisarycznie Tomaszowi Józefowskiemu.
W kwietniu 1920 roku Józefowski poprosił o zarządzenie nowych wyborów, gdyż „gmina tego pragnie, bo nie chce mieć sołtysa narzuconego”. W czerwcu 1920 roku zatwierdzono nowego sołtysa – Antoniego Menzla. W marcu 1923 roku odbyły się kolejne wybory do rady gminy, a nowi reprezentanci ponownie wybrali Menzla na urząd sołtysa. W kolejnym głosowaniu, we wrześniu 1926 roku, reprezentanci wsi wybrali na to stanowisko Adama Kaźmierskiego. Do starostwa nadal jednak wpływały protesty i donosy (m.in. od Nykiela i Andrzeja Schulza), zawierające zarzuty dotyczące nepotyzmu oraz kwestii politycznych. Sprawa była rozpatrywana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, który w maju 1927 roku oddalił zażalenie Schulza. Z dokumentów wynika, że w kolejnych wyborach (1929 i 1932) sołtysem został ponownie Antoni Menzel. Pismo z 21 marca 1934 roku informuje o jego śmierci; wówczas urząd objął Anzelm Rękoś.
Unikalny zbiór dokumentów „Acta Specialia” z lat 1919–1934 rzuca nowe światło na proces kształtowania się lokalnej administracji w Brennie po odzyskaniu niepodległości. Kluczowe wnioski płynące z analizy to:
- Pierwsze lata (1919) stały pod znakiem konfliktu między lokalnymi liderami, a stacjonującym wojskiem (10. Kompania III Pułku Strzelców Wielkopolskich). Interwencje dowódcy Bączkowskiego doprowadziły do unieważnienia demokratycznego wyboru sołtysa przez starostę.
- Reakcja mieszkańców na „narzuconego” sołtysa komisarycznego pokazuje silne przywiązanie społeczności Brenna do zasad samorządności, co ostatecznie wymusiło wybór nowego sołtysa w 1920 roku.
- Dokumenty obalają niektóre powojenne mity (np. dotyczące postawy proboszcza Wienke) oraz dokumentują liczne spory, donosy i protesty wyborcze, które znajdowały finał nawet w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Poznaniu.
P. Zielnica
