11/09/2026
Ten tekst warto przeczytać właśnie dziś.
⤵️
⬛️
25 lat po 11 września i w czasie, gdy jego autor pisze z ukraińskiego schronu w Charkowie.
Timothy Snyder
POMAGANIE TERRORYSTOM W ZWYCIĘSTWIE
11 września 2001 roku, w drugim tygodniu mojej pracy jako nowego profesora na Yale, wiedziałem, jaki będzie temat kolejnych zajęć: historia prowokacji. Terroryści wbili dwa samoloty pasażerskie w Dwie Wieże, a trzeci w Pentagon; bohaterscy pasażerowie i załoga poświęcili się, by zapobiec kolejnemu atakowi na stolicę USA.
Kiedy nadchodzi spektakularny akt terroru, musisz myśleć, nawet gdy cierpisz. Twoje cierpienie, choć pożądane przez tych, którzy je spowodowali, nie jest ostatecznym celem terrorystów. Wpychają cię w stan umysłu, w którym wyrządzasz sobie jeszcze większą krzywdę. Historia jest pełna aktów terroru.
Powiedziałem studentom, że prawdziwe pytanie brzmi: co zrobicie dalej?
Nie możesz zapobiec wszystkim strasznym wydarzeniom. Ale twoja wolność zaczyna się od twojej reakcji.
Niestety, Amerykanie będący u władzy odpowiedzieli tak, jak oczekiwaliby tego terroryści. W rzeczywistości przekroczyliśmy ich oczekiwania, sprawiając, że świat stał się o wiele gorszy dla nas samych i dla wszystkich innych.
Amerykanie pozwolili terrorystom ustalić warunki: ich przemoc i nasza przemoc. Mieliśmy okazję przyjrzeć się wydarzeniom z 11 września głębiej i zareagować w sposób, który stworzyłby bezpieczniejszy świat dla przyszłych pokoleń. I nie skorzystaliśmy z tej okazji.
Podstawową amerykańską reakcją polityczną na zamachy z 11 września powinno być uwolnienie się od paliw kopalnych. Bez naszego uzależnienia od ropy naftowej nigdy nie uwikłalibyśmy się w konflikt na Bliskim Wschodzie. Większość terrorystów z 11 września to Saudyjczycy, obywatele naftowego królestwa, które pomogliśmy zbudować, nasi „sojusznicy”. Właściwą reakcją we wrześniu 2001 roku – jak napisałem do przyjaciela w Białym Domu – było finansowanie fuzji jądrowej i innych czystych źródeł energii. Gdybyśmy to zrobili, moglibyśmy powstrzymać globalne ocieplenie, zapobiec kolejnym wojnom na Bliskim Wschodzie – a wręcz zapobiec powstaniu oligarchii węglowodorowej Władimira Putina i jego inwazjom na Ukrainę.
Dziś mierzymy się z rzeczywistością podnoszącego się poziomu oceanów, ogromnych pożarów i konfliktów o zasoby. Dostaliśmy szansę, by to wszystko powstrzymać.
Ale nie przyjęliśmy tego. George W. Bush został prezydentem Stanów Zjednoczonych, mimo że prawdopodobnie przegrał wybory z Alem Gore'em, po tym jak Sąd Najwyższy wstrzymał liczenie głosów na Florydzie. Gore był ekologiem, któremu głęboko zależało na globalnym ociepleniu. Gdyby zamach z 11 września miał miejsce za prezydentury Gore'a, zintensyfikowałby on poszukiwania bezpiecznej energii. Gore był również osobą bardziej doświadczoną i kompetentną niż Bush, który pochodził z rodziny naftowców o politycznych tradycjach i sam nie dokonał niczego znaczącego. Gdyby Gore został prezydentem, zamach z 11 września mógłby w ogóle nie nastąpić. Ale wydarzył się pod czujnym okiem niedoświadczonego nafciarza. Biały Dom Busha nigdy nie zamierzał łączyć ataku terrorystycznego z jego podstawowymi przyczynami.
Nie postąpiliśmy właściwie. Zamiast tego, Amerykanie u władzy zrobili to, czego chcieli terroryści. Zaatakowali nas, powiedział prezydent Bush, ponieważ „nienawidzą wolności”. A jego reakcją w polityce wewnętrznej było wykorzystanie instrumentów naszego rządu, aby zniszczyć naszą wolność.
Trafnym przykładem było utworzenie Departamentu Bezpieczeństwa Krajowego. Podporządkowano w ten sposób zbiór agencji jednemu organowi, traktując je wszystkie (na przykład zarządzanie granicami) jako kwestię „bezpieczeństwa”.
Tak, torby terrorystów powinny być dokładniej przeszukiwane. Tak, międzynarodowy terroryzm, który tamtego dnia zabił około 3000 osób, stanowił zagrożenie, które należało traktować poważnie. Ale inne rzeczy sprawiły, że czuliśmy się niepewnie: dla porównania, około 17 000 Amerykanów zginęło w tym roku z broni krótkiej, około 19 000 zmarło z powodu przedawkowania narkotyków, a około 21 000 z powodu braku dostępu do opieki zdrowotnej. Powiązanie pojęcia „bezpieczeństwa” z jednym rodzajem zagrożenia pogarszało sytuację wszystkich pozostałych.
Bezpieczeństwo pozostaje tylko jednym z aspektów zarządzania granicami. Granice to również miejsce, gdzie handlujemy, osiągamy dobrobyt, spotykamy się z przyjaciółmi i nawiązujemy relacje.
Definicja granicy jako kwestii wyłącznie bezpieczeństwa przygotowała nas do polityki wewnętrznej, tej, którą mamy teraz, w której nasi przywódcy mówią nam, że będziemy bezpieczni, gdy podzielimy ludzi żyjących w Ameryce na „legalnych” i „nielegalnych”, nas i ich – i zbudujemy dla nich coraz więcej obozów koncentracyjnych .
Pojęcie ojczyzny , nawiązujące do nazistowskiej fascynacji Heimatem , było równie niebezpieczne. W tamtych czasach było to egzotyczne określenie dla departamentu rządowego, nie do końca zgodne z amerykańskim językiem angielskim ani amerykańskimi tradycjami instytucjonalnymi. Jednak słowo „ojczyzna” zostało od tego czasu znormalizowane, w jego zasadniczo faszystowskim znaczeniu. Pod obecnymi rządami jesteśmy instruowani, aby myśleć o wrażliwej „ojczyźnie”, zagrożonej przez niektórych jej mieszkańców.
Obecny Sekretarz Obrony, Pete Hegseth, traktuje siły zbrojne jako miejsce wojen kulturowych, między nami a nimi, między mężczyznami a kobietami, między białymi a czarnymi, jednocześnie informując nas, że przyszłym zadaniem żołnierzy będzie „obrona ojczyzny”. Chodzi o to, że siły zbrojne mają stać się niczym więcej niż osobistą milicją władcy, służącą do tłumienia oporu wobec Donalda Trumpa. Jeszcze do tego nie doszedł, ale najwyraźniej właśnie o to mu chodzi.
Oczywiście, potrzeba było czegoś więcej niż tylko sekurytyzacja wszystkiego i faszystowska fascynacja ojczyzną, abyśmy doszli do miejsca, w którym postacie takie jak Trump i Hegseth będą sprawować władzę. Jedną z głównych przyczyn ich wzrostu była druga wojna w Iraku – nasza inwazja na ten kraj w 2003 roku – która była naszą wybraną odpowiedzią w polityce zagranicznej na 11 września.
I ta wojna z wyboru była, znowu, dokładnie tym, czego chcieliby terroryści. Była to najgorsza możliwa odpowiedź na ich prowokację. Pozostawiła nas z traumą i bezbronnymi wobec polityków takich jak Hegseth, Trump i JD Vance, którzy wykorzystaliby traumę wojny, aby dojść do władzy (tylko po to, by dostarczyć nam więcej wojen i uczynić nas podatnymi na więcej terroryzmu). Ale to również zamknęłoby nas w gospodarce politycznej, której głównymi składnikami były wydatki na wojsko i zadłużenie. Na początku XXI wieku wciąż mieliśmy dobrą szansę, aby uporać się z problemami nierówności majątkowych , braku mobilności społecznej, niepewności rodzinnej, które tylko bardziej nas dręczą w ciągu dwóch kolejnych dekad. Zamiast tego wybraliśmy wylewanie nie tylko krwi (głównie innych), ale i bogactwa na piasek. Chociaż Bush przegrywał wojnę w Iraku w 2004 roku, udało mu się przekuć ją w drugą kadencję, a więc pierwsza dekada XXI wieku była świadkiem śmierci amerykańskiego snu.
Amerykanie wierzyli, bo im kazano wierzyć, że Irak miał coś wspólnego z 11 września, więc jako naród zrobiliśmy jedną rzecz, której nigdy nie powinniśmy robić, czyli podążać za psychologicznym scenariuszem napisanym przez samych terrorystów. Ale sprawy, niestety, wyglądały gorzej. W 2002 roku nasi wybrani urzędnicy stali się współautorami tego psychologicznego scenariusza. Administracja Busha świadomie wymyśliła powiązania między Irakiem a terrorystami, głównie saudyjskimi, którzy zaatakowali nas 11 września. A wysoki stopień kłamstwa sam w sobie był problemem, ponieważ doprowadził do nieufności Amerykanów do ich rządu i umożliwił dojście do władzy Trumpa i jemu podobnych. Miało to jednak również konsekwencje na całym świecie. Te wymyślone preteksty były przyczyną aktu, który naruszył najbardziej podstawową zasadę prawa międzynarodowego: zakaz niesprowokowanych wojen agresywnych.
Wojna w Iraku, a konkretnie kłamstwa, drastycznie zmniejszyły szanse na ustanowienie czegoś w rodzaju światowego porządku prawnego, w którym demokracje mogłyby wspólnie prosperować.
Na początku XXI wieku zdawało się, że otwiera się era demokracji. Jeśli spojrzymy wstecz na dwanaście lat od 11 września, zobaczymy rewolucje 1989 roku, koniec komunizmu w Europie Wschodniej, zjednoczenie Niemiec w 1990 roku i koniec Związku Radzieckiego w 1991 roku. Te rewolucje nie tylko zwiększyły liczbę demokracji na świecie; przyniosły światu nowe idee dotyczące wolności, związane z prawdą i solidarnością. Przygotowując się do inwazji na Irak, Amerykanie używali argumentów o demokracji: tak jak wyzwolenie było możliwe w Europie Wschodniej, tak było możliwe na Bliskim Wschodzie. Sytuacja była oczywiście zupełnie inna; co innego sprzeciwiać się dyktaturze za pomocą społeczeństwa obywatelskiego, jak w Europie Wschodniej, a co innego obalić dyktaturę przez obcą inwazję, jak w Iraku. I oczywiście, mieszkańcy Europy Wschodniej mieli pomysły na to, co będzie dalej; Amerykanie w Iraku nie mieli żadnych, gdyż uważali, że samo zniszczenie jednego reżimu wystarczy, aby doprowadzić do powstania kolejnego.
Jednak wielu najciekawszych wschodnioeuropejskich dysydentów, na przykład Václav Havel w Czechosłowacji, miało pewną słabość: ufali Amerykanom. I tak zostali wciągnięci w propagandową podróż wielkich kłamstw, które, gdyby nie byli tak proamerykańscy, mogliby rozpoznać z własnego doświadczenia. Rezultatem, niestety, był koniec wschodnioeuropejskiego zaufania do własnych idei wyzwolenia.
Jeśli spojrzymy w przyszłość, jakieś dwanaście lat po 11 września, zobaczymy pierwszą rosyjską inwazję na Ukrainę. W istocie, amerykańska inwazja na Irak w 2003 roku i pierwsza rosyjska inwazja na Ukrainę w 2014 roku są teraz bliższe (jedenaście lat) niż pierwsza rosyjska inwazja na Ukrainę do chwili obecnej (dwanaście lat). Rosja najechała Ukrainę w 2014 roku z powodów wewnętrznych; skorumpowany reżim węglowodorowy nie był w stanie zapewnić porządku i dobrobytu, a zamiast tego wywołał wojnę zagraniczną, która miała zjednoczyć Rosjan w wizji dawnej i przyszłej chwały. Błędem byłoby twierdzenie, że amerykańska inwazja na Irak spowodowała rosyjską inwazję na Ukrainę. Sami Rosjanie muszą wziąć odpowiedzialność za swoje zbrodnie. Ale wojna amerykańska z pewnością ułatwiła życie Putinowi.
W 2013 i na początku 2014 roku ostrzegałem, że Rosja może najechać Ukrainę i zająć Krym, co rzeczywiście się stało. Jednym z powodów mojego zaniepokojenia była surrealistyczna propaganda rozpowszechniana w rosyjskich mediach. Choć była o wiele bardziej absurdalna niż amerykańska propaganda z 2002 i początku 2003 roku, miała jednak coś wspólnego: była pozbawiona sensu, sprzeczna sama w sobie. Amerykanie twierdzili, że chcą walczyć z terroryzmem, obalając iracki reżim, który – choć okropny – tłumił islamizm stojący za zamachami z 11 września. Twierdzili, że armia może przynieść demokrację, po prostu obalając reżim. I było wtedy jasne, że to nie tylko błąd; w tym agresywnym nonsensie tkwiła przewrotna radość. Rosjanie to wszystko zaostrzyli: Ukraińcy byli gejami, nazistami i Żydami. Moskwa twierdziła, że ich państwo nie istnieje, ale również uciska Rosjan. Choć sama była reżimem autorytarnym, Rosja twierdziła, że przyniesie demokrację Ukrainie, która w rzeczywistości już nią była. I tak dalej.
W Moskwie Putin doszedł do wniosku, że wielkie mocarstwa dokonują inwazji na inne kraje za pomocą absurdalnych kłamstw. Fakt, że Stany Zjednoczone rzeczywiście to zrobiły, utrudnił zarówno opisanie działań Rosji, jak i reakcję na nie.
Na Ukrainie, dokąd pojechałem zaraz po rozpoczęciu wojny, aby poprowadzić dużą międzynarodową konferencję, nietrudno było zrozumieć, co się dzieje: jeden kraj napadał na drugi. Niedługo po rozpoczęciu inwazji wziąłem udział w publicznej dyskusji w Pradze. Emocje sięgały zenitu; w tłumie byli ludzie w koszulkach z rosyjskimi faszystowskimi hasłami. Jeden z nich wziął mikrofon i zapytał: dlaczego Rosja musi przestrzegać jakichkolwiek zasad, skoro Amerykanie nie zrobili tego w Iraku w 2003 roku? Odpowiedziałem, że zasady to zasady, a amerykańska inwazja również była nielegalna; dwa błędy nie tworzą dobra.
Pytanie młodego mężczyzny było przykładem rosyjskiego podejścia: nie było prawdy, nie było dobra i zła, nie było reguł. Zrodziło się w Rosji i wynikało z wewnętrznej logiki reżimu oligarchicznego. Ale ułatwiliśmy formułowanie tego rodzaju argumentów. W 2014 roku amerykańska reakcja na rosyjską inwazję na Ukrainę była anemiczna. Prezydent Barack Obama odziedziczył wojny w Iraku i Afganistanie. Europa wydawała się jedynie rozproszeniem uwagi.
Pod koniec 2021 i na początku 2022 roku, gdy Rosja przygotowywała się do drugiej inwazji na Ukrainę, cień Iraku wciąż wisiał w powietrzu. Dwie dekady wcześniej Amerykanie wykorzystali swoje służby bezpieczeństwa, aby kłamać na temat przyczyn własnej inwazji na Irak. Teraz wykorzystali swoje służby bezpieczeństwa, aby ujawnić prawdę o rosyjskich planach inwazji na Ukrainę. Generalnie im nie wierzono, choć fakty wyraźnie przemawiały za nimi. I oczywiście mieli rację: 24 lutego 2022 roku Rosja przeprowadziła pełnowymiarową inwazję na Ukrainę. Niewątpliwie istniały psychologiczne powody takiej niewiary: trudno uwierzyć w coś tak strasznego i w coś, co będzie wymagało odpowiedzialnych decyzji od rządzących. Ale łatwiej było wątpić w amerykańską prawdę w 2022 roku z powodu amerykańskich kłamstw w 2002 roku. Ponieważ tak ciężko pracowaliśmy, aby zwieść ludzi w sprawie Iraku, łatwiej było ludziom wątpić w nas w sprawie Ukrainy. W rezultacie wszyscy byli mniej przygotowani, niż mogliby być, gdy nadeszła wielka wojna (jak nazywają ją Ukraińcy).
Obchodzimy ćwierć wieku od 11 września. Poprzedniego wieczoru byłem w Nowym Jorku i wcześnie rano wróciłem do New Haven; kiedy dowiedziałem się, co się stało, wróciłem na dworzec i próbowałem wrócić do miasta: ale dworzec był zamknięty. Poszedłem do pizzerii i zastanawiałem się, co powiedzieć uczniom na następnych zajęciach. Chciałem uczyć ich o Europie Wschodniej; to było moje zadanie. Nie chciałem odwoływać zajęć; chciałem w jakiś sposób sprostać wyzwaniu tego, co się właśnie wydarzyło. Dlatego opowiedziałem im o tym, jak działa prowokacja.
W historii Rosji i Europy Wschodniej to ważny temat; pisałem książkę o niektórych z tych operacji. Rosyjskie imperialne służby specjalne, a następnie sowieckie, doprowadziły tę sztukę do perfekcji: zamiast działać bezpośrednio, prowokuj drugą stronę, zmuś ją do zrobienia tego, czego chcesz, z powodów, które uważają za własne. Uderzaj, ale manipuluj; zmuś ją do zmiany zdania i zrobienia czegoś, co chcesz, aby zaszkodziła sobie. W ten sposób nadal działają rosyjskie służby specjalne. Popierały Trumpa w każdych wyborach , ponieważ był on sposobem, w jaki Amerykanie mogli najbardziej zaszkodzić i osłabić samych siebie.
Terroryzm, jak mówiłem na zajęciach we wrześniu 2001 roku, dwadzieścia pięć lat temu, może również działać jako prowokacja. Prowokatorem nie musi być państwo; mogą to być również terroryści działający przeciwko państwu, próbujący skłonić je do zrobienia czegoś, co zaszkodzi jego własnym obywatelom. Słabsza strona może dotknąć słabości silniejszego. Może skłonić silniejszego do działania wbrew własnym interesom.
Nasza niezdolność do dostrzeżenia tego jest oczywiście historią tych dwudziestu pięciu lat. Zostaliśmy sprowokowani i zrobiliśmy to, czego chcieli terroryści. I tak, wraz z nimi, stworzyliśmy świat, w którym terroryzm jest tak powszechny, że ledwo wiemy, kiedy go używać; stał się on propagandowym banałem, którego terroryści państwowi, tacy jak Putin i Trump, używają do definiowania swoich wrogów. I oni sami, oczywiście, są terrorystami państwowymi. Fenomen Trumpa jest nie do pomyślenia bez 11 września i inwazji na Irak. Pomogło mu również rosyjskie wsparcie w mediach społecznościowych. Następnie sam Trump znormalizował terroryzm, próbując utrzymać się u władzy siłą w styczniu 2021 roku.
Wojna Putina na Ukrainie to ewidentnie zbrodnicza wojna agresji; gwałty na kobietach i porwania dzieci to oczywiste zbrodnie wojenne, podobnie jak masowe egzekucje aktywistów na okupowanych terytoriach. Wszystko to można uznać za terroryzm, choć można do tego dopuścić się również innych określeń. Najbardziej oczywistym aktem terroru jest jednak codzienne wystrzeliwanie dronów i pocisków w kierunku ukraińskiej ludności cywilnej.
Piszę to w podziemiach Charkowa na Ukrainie, a syreny alarmowe wyją już po raz trzeci tej nocy. Rosjanie z daleka wysyłają śmiercionośne pociski do ukraińskich miast, łamiąc wszelkie prawa i normy wojenne, naruszając podstawowe zasady przyzwoitości.
Ukraińcy zestrzelą większość dronów, ale pociski po prostu spadną, eksplodują i zabiją – Ukraina ma teraz bardzo ograniczoną obronę przeciwrakietową. Dzieje się tak, ponieważ Amerykanie postanowili odmówić im rakiet Patriot. Po części jest to solidarność terrorystów; Trump sympatyzuje z Putinem, jego wysłannicy właśnie byli w Moskwie, chwaląc „cele” Putina. Po części jest to efekt uboczny naszej najnowszej wojny: obchody 11 września w Stanach Zjednoczonych odbędą się w trakcie kolejnej nielegalnej i bezsensownej wojny na Bliskim Wschodzie, tym razem skazane na porażkę wojny Trumpa z Iranem.
Ta wojna, podobnie jak wojna z 2003 roku, od początku nie miała sensu i przyniosła wiele podobnych konsekwencji – w skali tygodni, a nie lat. Oznacza to jednak również, że Stany Zjednoczone bezsensownie (a czasem wręcz morderczo) wystrzeliły na Bliski Wschód amunicję, która mogła uratować ludzkie życie na Ukrainie.
Wojna Trumpa z Iranem umożliwia Putinowi wojnę na Ukrainie. Terroryści są u władzy i trzymają się razem.
I dlaczego Stany Zjednoczone wciąż toczą wojnę z Iranem? Wojna jest przegrana i bardzo niepopularna. Dlaczego Trump, wiedząc o tym wszystkim, pozostaje w niej, skoro wybory parlamentarne w USA są już za kilka tygodni? Nieustannie głośno martwi się, że jego władza zostanie ograniczona, jeśli jego partia przegra.
W jaki więc sposób wojna może mu pomóc?
Jedną z możliwości jest to, że liczy na drugi 11 września: jeśli będzie nadal ostrzeliwał Iran rakietami, irański reżim zrobi mu przysługę, podejmując mordercze działania w Stanach Zjednoczonych. Wtedy może spróbować zawiesić wybory lub rozmieścić więcej amerykańskich wojsk w kolejnych amerykańskich miastach i pozostać u władzy na czas nieokreślony. Wiele amerykańskich agencji, które miałyby zapobiec atakowi terrorystycznemu, jest obecnie zarządzanych przez ludzi bez odpowiedniego doświadczenia i, co gorsza, niekompetentnych. To jeden ze sposobów na zwycięstwo terrorystów: stoczyć kolejną wielką wojnę na Bliskim Wschodzie, rozmontować własną obronę i liczyć na najgorsze. Iran mógłby to zrobić; albo, pod przykrywką trwającej wojny, Trump mógłby twierdzić, że Iran to zrobił. Jego węgierski przyjaciel, Viktor Orbán, próbował właśnie tego fortelu w ostatnich wyborach na Węgrzech.
Biorąc pod uwagę wszystkie prowokacje, kłamstwa i terror, jakie miały miejsce od 11 września, głupotą byłoby nie przygotować się psychicznie na te okoliczności .
Odpowiedź, wtedy i teraz, jest taka sama: nie możesz zapobiec wszystkim strasznym wydarzeniom. Możesz jednak wybrać swoją reakcję. Twoja wolność zaczyna się od twojej reakcji.
Niezależnie od tego, czy przygotowujemy się na jakiś nowy atak terrorystyczny, czy po prostu rozpamiętujemy ostatnie dwadzieścia pięć lat, lekcja jest dokładnie ta sama: nie rób tego, czego chce od ciebie terrorysta. Pomyśl o tym, czego od ciebie chce terrorysta, i koniecznie zrób coś innego.
Jestem teraz pod ziemią, w fizycznej piwnicy, gdzie latają fizyczne pociski; ale w szerszym, historycznym sensie znajduję się w pułapce, którą sami na siebie zastawiliśmy i w którą sami weszliśmy w ciągu ostatnich dwudziestu pięciu lat. Zbyt wielu z nas, zwłaszcza tych u władzy, zachowywało się tak, jakbyśmy chcieli zwycięstwa terrorystów, i sami stali się terrorystami.
Z miejsca, w którym siedzę, oparty plecami o ścianę, oczywisty, słyszalny terror jest rosyjski. Jednak w tych ciemnych godzinach wczesnego poranka uśmiecham się. Przypominam sobie Ukraińców, których spotkałem w Charkowie przez ostatnie kilka dni i nocy, rodziny przyprowadzające swoje psy do podziemnego baru na wykład, operatorkę dronów nieśmiało czytającą swoje wiersze, byłych biznesmenów wyjaśniających zasady dowodzenia w bunkrach. Myślę o ludziach, którzy nie robią tego, czego chcą terroryści, w naprawdę trudnych okolicznościach, gdy terror nadchodzi niemal każdego dnia, o ludziach, którzy nie poddają się i nie dają ponieść, lecz sami myślą o przyszłości.
Wierzę, że właśnie to my, Amerykanie, musimy zrobić dzisiaj, w tę straszną rocznicę. Reżim Trumpa powie nam, że lekcja z 11 września to słuchanie władzy, pozwalanie terroryzmowi na dyktowanie samodestrukcyjnej polityki, a następnie utożsamianie patriotyzmu z samozniszczeniem. Powinniśmy zamiast tego wyciągnąć wnioski z przeszłości, z historii terroryzmu jako całości, z doświadczeń tych strasznych dni – ale także z naszych własnych porażek w ostatnim ćwierćwieczu.
Nie pozwól, aby terroryści sprawujący władzę w państwie mówili ci, jak reagować na terroryzm.
Nie daj się sprowokować, nie wchodź w mentalny świat terrorysty, zagranicznego czy krajowego; myśl samodzielnie. I myśl tak w przyszłości: nie w reakcji na jakiś zaplanowany horror, ich, nasz czy kogokolwiek; nie w mdłej nostalgii, w której zawsze mieliśmy rację, bo tylko inni mogą popełniać błędy; ale z nadzieją, że uda nam się uczynić to ćwierćwiecze lepszym od poprzedniego.
Upamiętnienie to wyjątkowa okazja do refleksji. Amerykanie u władzy będą próbowali wykorzystać tę rocznicę, aby udowodnić, że wszystko wydarzyło się dokładnie tak, jak musiało, i że powinniśmy raczej pochylić głowy, niż je wykorzystać.
Poszliśmy w tę stronę dwadzieścia pięć lat temu. Nie powinniśmy tego robić ponownie. Myśląc o ostatnim ćwierćwieczu, możemy zdecydować się na inne myślenie.
A to, czego nie zrobiliśmy wtedy, możemy zrobić teraz. Możemy myśleć o naszym bezpieczeństwie jako o części naszej wolności, o naszej edukacji, o naszym zdrowiu i o zdolności do urzeczywistnienia siebie w najlepszym wydaniu. Możemy odwrócić się od źródeł energii, które zabijają, ku źródłom mocy, które ożywiają. Możemy kochać nasz kraj, ale zdawać sobie sprawę, że naszą jedyną ojczyzną jest ta wspólna, sama Ziemia.
PS. Edytowałem ten tekst rano w kawiarni, która, ku mojemu zadowoleniu
Źródło: „Myśląc o...”
https://snyder.substack.com/
Link do artykułu:
https://snyder.substack.com/p/helping-the-terrorists-to-win
![Radek Wiśniewski:👇[Dzień 1666. Co się zaczęło tutaj, a finał ma tam gdzie trzeba. Autobusy dla Winnicy]Zaczęło się tutaj...](https://img3.ngos1.com/780/007/1510392257800073.jpg)
