21/09/2026
Wojny oznaczają śmierć lub cierpienie ludzi. Ale mają też szereg innych konsekwencji dla świata. Z okazji przypadającego dziś Światowego Dnia Pokoju, przyglądamy się powiązaniom między konfliktami zbrojnymi a zmianą klimatu.
🔥 1. Wojsko jest bardzo emisyjnym sektorem gospodarki
Sam sektor wojskowy odpowiada – według szacunku przygotowanego przez Conflict and Environment Observatory (CEOBS) i Scientists for Global Responsibility - za około 5,5% światowych emisji gazów cieplarnianych. To około 2,75 mld ton CO₂ rocznie (szacunki pochodzą jednak z 2019r.). Dla zobrazowania skali: gdyby światowe siły zbrojne potraktować jako jedno państwo, ich ślad węglowy znalazłby się wśród największych na świecie.
Armie wykorzystują ogromne ilości paliw kopalnych. Samoloty wojskowe, okręty, pojazdy opancerzone, ciężarówki, generatory oraz infrastruktura wojskowa wymagają energii, której znaczna część nadal pochodzi z ropy, gazu i innych paliw kopalnych. Do wojskowego śladu klimatycznego należy doliczyć również m.in. wydobycie surowców, produkcję paliw oraz pojazdów i sprzętu a także logistykę,
CEOBS zwraca uwagę, że kompleksowe liczenie emisji wojskowych powinno obejmować nie tylko bezpośrednie spalanie paliw, lecz także całe łańcuchy dostaw – od wydobycia surowców po koniec życia sprzętu.
💥 2. Wojna powoduje też dodatkowe emisje
Podczas konfliktu rośnie intensywność wykorzystania paliw, sprzętu i infrastruktury. Jednocześnie dochodzą emisje, które w normalnych warunkach nie wystąpiłyby w takiej skali.
Należą do nich m.in.:
🔥 pożary lasów i terenów rolniczych,
🏭 pożary i zniszczenia zakładów przemysłowych,
🏢 emisje związane ze zniszczeniem budynków,
🛢️ uwalnianie paliw i substancji przemysłowych,
🚛 zwiększony transport wojskowy,
🏗️ późniejsza odbudowa infrastruktury.
Wojna może powodować emisje zarówno w czasie walk, jak i wiele lat później – podczas odbudowy zniszczonych miast, dróg, mostów, elektrowni czy zakładów przemysłowych.
Badania naukowe wyróżniają cztery podstawowe źródła emisji związanych z działaniami wojennymi: działalność operacyjną armii, przemysł wojskowy, odbudowę po konflikcie oraz niszczenie naturalnych zasobów magazynujących węgiel.
🇺🇦4. Przykład Gazy pokazuje, że problem dotyczy również wody, gleby i rolnictwa
Konflikt w Ukrainie jest jednym z najlepiej udokumentowanych przykładów wpływu współczesnej wojny na klimat i środowisko.
Według analizy opublikowanej w 2024 r. przez ukraińskie Ministerstwo Ochrony Środowiska wraz z organizacjami zajmującymi się klimatem, łączna ilość emisji związanych z wojną została oszacowana na około 175 mln ton CO₂e.
W tej liczbie uwzględniono m.in. emisje związane z działaniami wojennymi, pożarami, zniszczeniem infrastruktury, zmianami w transporcie lotniczym oraz przyszłą odbudową.
☣️ 3. Problemem nie jest tylko CO₂
Wpływ konfliktów zbrojnych na środowisko jest znacznie szerszy niż zmiana klimatu. UNEP wskazuje m.in. na:
• skażenie gleby,
• skażenie wód powierzchniowych i podziemnych,
• odpady przemysłowe,
• gruz budowlany,
• pozostałości materiałów wojskowych,
• zniszczenie systemów wodociągowych i kanalizacyjnych,
• degradację terenów rolniczych,
• utratę siedlisk przyrodniczych,
• zanieczyszczenie powietrza.
Co istotne, część tych skutków może utrzymywać się przez dziesięciolecia po zakończeniu walk.
☮ 4. Przykład Gazy pokazuje, że problem dotyczy również wody, gleby i rolnictwa
W swojej ocenie środowiskowych skutków konfliktu w Strefie Gazy UNEP analizował m.in. zniszczenie infrastruktury energetycznej, gospodarki odpadami, budynków, terenów rolniczych oraz wpływ konfliktu na środowisko lądowe i morskie.
Organizacja zwracała również uwagę na możliwość długotrwałego zanieczyszczenia gleby i zasobów wodnych substancjami chemicznymi i metalami ciężkimi.
🔁 5. Powstaje więc „błędne koło”
Możemy przedstawić tę zależność w uproszczeniu:
zmiana klimatu → presja na zasoby → większe napięcia i niestabilność → konflikty → zniszczenia środowiska i większe emisje → jeszcze większa presja klimatyczna
Nie jest to uniwersalny mechanizm, który automatycznie prowadzi od suszy do wojny. Jest to raczej system wzajemnie wzmacniających się ryzyk.
SIPRI opisuje współczesne kryzysy bezpieczeństwa i środowiska jako wzajemnie powiązane i mogące tworzyć tzw. „compound and cascading risks” – ryzyka nakładające się na siebie i wywołujące kolejne konsekwencje.
📊 6. Dlaczego tak trudno dokładnie policzyć emisje wojska?
Nie mamy tak dobrych danych o emisjach wojskowych, jak w przypadku wielu innych sektorów gospodarki.
CEOBS wskazuje na lukę w raportowaniu emisji wojskowych. Dane mogą być niepełne z powodu tajemnicy wojskowej, różnic w sposobach raportowania oraz braku jednolitych metod obliczania emisji związanych z działaniami wojennymi.
Dlatego liczby dotyczące wojskowego śladu węglowego należy traktować z odpowiednią ostrożnością. Nie oznacza to jednak, że problemu nie ma. Oznacza raczej, że potrzebujemy lepszego systemu pomiaru i raportowania.
🧩 7. Co z tego wynika?
Najważniejszy wniosek nie brzmi: „wojna jest przyczyną zmian klimatu”. To byłoby zbyt dużym uproszczeniem. Precyzyjniej można powiedzieć:
👉 wojna i przygotowania wojenne są źródłem dodatkowych emisji gazów cieplarnianych i poważnych szkód środowiskowych;
👉 produkcja, utrzymywanie i użytkowanie sprzętu wojskowego wymaga dużych ilości energii i surowców;
👉 konflikty niszczą ekosystemy, infrastrukturę i naturalne magazyny węgla;
👉 część emisji powstaje dopiero po zakończeniu walk, np. podczas odbudowy;
👉 jednocześnie zmiana klimatu może zwiększać presję na społeczeństwa i zasoby naturalne, wpływając na bezpieczeństwo;
👉 a dokładne oszacowanie skali wojskowych emisji nadal jest utrudnione przez brak pełnych i porównywalnych danych.
🎓 8. Jak wykorzystać tę wiedzę edukacyjnie?
Ten temat może być świetnym punktem wyjścia do edukacji ekologicznej, obywatelskiej i medialnej. Przedstawiamy 3 pomysły, jak można go zaadresować w szkole.
1. Lekcja o śladzie węglowym
Uczniowie i uczennice śledzą cały „cykl życia” sprzętu wojskowego:
surowiec → produkcja → transport → użytkowanie → konflikt → utylizacja → odbudowa
Następnie zastanawiają się, na których etapach powstają emisje.
2. Ćwiczenie z krytycznego myślenia
Warto zestawić kilka różnych szacunków wojskowych emisji i zapytać: Dlaczego naukowcy otrzymują różne wyniki? To doskonałe ćwiczenie z rozumienia niepewności, metodologii badań i różnicy między „danymi pomiarowymi” a „modelem szacunkowym”.
3. Analiza konkretnego konfliktu
Uczniowie i uczennice twarzą mapę konsekwencji środowiskowych wybranego konfliktu, przyglądając się poniższym obszarom:
🌳 lasy
💧 woda
🌾 rolnictwo
🏭 przemysł
🏙️ miasta
🔥 pożary
🌍 emisje gazów cieplarnianych.
--
Post powstał w ramach projektu „Klimat na quest!” będącego częścią projektu NOPLANETB, który realizuje Fundacja Fairtrade Polska. Dofinansowano ze środków Unii Europejskiej. Za treść odpowiada sTOP, a wyrażone poglądy niekoniecznie odzwierciedlają oficjalne stanowisko Unii Europejskiej.