16/08/2026
Historia to nie tylko suche daty w podręcznikach. To przede wszystkim losy konkretnych ludzi – naszych przodków. Jako wolontariusz Fundacji Muzeum Historyczno-Wojskowe w Toruniu, za namową prezesa Piotra Oleckiego, postanowiłem podzielić się z Wami niezwykłą i bolesną historią mojego dziadka pochodzącego z Wąbrzeźna, Konrada Sassa.
Wojenny tygiel
Mój dziadek przeszedł przez piekło II wojny światowej. Pomógł uciec z wojska niemieckiemu żołnierzowi z Górnego Śląska, Gerardowi Schwarzowi, za co sam został aresztowany przez Gestapo 6 listopada 1943 roku. Jak pisał w liście, przebywał kolejno w obozach koncentracyjnych: Sachsenhausen, Neckargerach w Badenii, Vaihingen oraz Dachau.
Alianci stopniowo zdobywali obozy nacierając z Zachodu, aż 29 kwietnia 1945 roku wyzwolili KL Dachau. Mój dziadek zaledwie dwa dni przed oswobodzeniem obozu zachorował na tyfus. Gdyby nie pomoc współwięźniów oraz empatycznego kapo, niemieccy żołnierze rozstrzelaliby go lub porzucili na pewną śmierć. Przez następne kilka miesięcy wracał do zdrowia w szpitalach polowych dla poszkodowanych więźniów. Każdy dzień był dla niego walką o przetrwanie, a historie z tamtego okresu do dziś budzą w naszej rodzinie ogromne wzruszenie.
Powojenna rzeczywistość i walka z biurokracją
Koniec wojny nie oznaczał jednak końca problemów. W nowej, powojennej rzeczywistości komunistycznej Polski, dziadek zderzył się z nieudolnością polskich urzędów. W wyniku błędu urzędnika przy sporządzaniu aktu ślubu dziadków doszło do błędnego odczytania pruskich dokumentów i przekształcenia naszego nazwiska z Sass na Sahs. Następnie, na mocy dekretu o degermanizacji nazwisk z 1953 roku, zmieniono i tak już błędne Sahs na współczesne Sas. Mimo ponad 50 lat od śmierci dziadka, razem z tatą dalej walczymy w urzędach o przywrócenie rodowego nazwiska, które widnieje w dokumentach wąbrzeskich od przeszło 360 lat.
Dlaczego o tym piszę?
Działając w Muzeum Historyczno-Wojskowym, codziennie dotykam eksponatów, które kryją w sobie ludzkie dramaty. Historia mojego dziadka pokazuje, że wojna nie kończyła się wraz z ostatnim wystrzałem – jej skutki widać nadal po dziesięcioleciach, głównie w umysłach pokrzywdzonych ludzi.
Mój dziadek nigdy nie chciał opowiadać o czasach wojny ani wspominać swoich przeżyć. Po tylu latach udało się jednak zdobyć dokumenty z Arolsen Archives i uzupełnić luki w krążących po rodzinie opowieściach ustnych. Odkrywajmy historię naszych bliskich, dopóki nie jest na to za późno.
Opracował: Oliwier Sas, wolontariusz MHW.
Skany dokumentów pochodzą ze strony Arolsen Archives, a zdjęcia obozów z Instytutu Pamięci Narodowej.
