26/10/2025
Dziś ważny dla nas dzień - Dzień Pamięci o Tajnej Organizacji Nauczycielskiej!
Tajna Organizacja Nauczycielska (TON) to kryptonim podziemny Związku Nauczycielstwa Polskiego w czasie drugiej wojny światowej (1939-1945).
Już w pierwszych tygodniach okupacji niemieckiej – 26 października 1939 r. – Związek wznowił działalność w warunkach konspiracji, pod nazwą Tajna Organizacja Nauczycielska.
Związek rozpoczął tajne nauczanie, które było ważną formą walki z najeźdźcami. Stawką było przetrwanie narodu polskiego.
Dlaczego tajne nauczanie miało tak doniosłe znaczenie?
🔶 Okupant zdelegalizował wszystkie polskie organizacje działające przed wojną oraz zlikwidował polskie szkoły średnie i wyższe.
🔶 W placówkach, które mogły działać, wprowadzono okrojony i zniekształcony program, którego celem było „ogłupienie młodego pokolenia, splugawienie dziejów i kultury narodu” (z odezwy TON, 1942 r.).
🔶 Degradacja szkoły powszechnej, w połączeniu z eksterminacją polskiej inteligencji, miała na celu pozbawienie narodu elit i warstwy przywódczej.
🔶 Za prowadzenie tajnego nauczania polscy nauczyciele płacili straszliwą cenę – aresztowani, ginęli w katowaniach gestapo, w egzekucjach, obozach koncentracyjnych.
– Tajna Organizacja Nauczycielska działała nie tylko na ziemiach polskich okupowanych przez III Rzeszę, ale także w warunkach okupacji sowieckiej, na ziemiach zagarniętych przez Sowietów po 17 września 1939 r.
- TON swymi działaniami objęła w miarę możliwości cały obszar II RP a w największym wymiarze tereny Generalnego Gubernatorstwa. Powstały okręgi TON lwowski, wileński i białostocki – pisze w „Głosie Nauczycielskim” dr Piotr Wierzbicki, historyk.
Lata 1939-1940 to proces kształtowania struktur tajnego nauczania jednak dynamizacja pracy nastąpiła w latach 1941-1942.
Pod koniec 1941 r. zalecono tworzenie tajnych klas I i II gimnazjum przy szkołach powszechnych.
Na poziomie ostatnich klas gimnazjum i liceum tajnego nauczania młodzież a często i nauczyciele byli zaangażowani w konspirację ZWZ-AK i Szare Szeregi. Struktury TON najpełniej rozwinęły się w 1942 r.
Czas największej aktywności TON-u to lata 1943 - 1945.
3⃣0⃣ tysięcy nauczycieli! Tylu pedagogów było zaangażowanych w tajne nauczanie w najbardziej newralgicznym okresie.
Ogólna liczba uczestników w całym okresie trwania tajnej edukacji była większa.
👉 Rezultatem działalności nauczycieli skupionych w TON było uruchomienie w konspiracji zlikwidowanych przez okupanta szkół średnich, zakładów kształcenia nauczycieli, szkół wyższych.
👉 Prowadzono też tajne lekcje historii, geografii i literatury ojczystej, usunięte decyzją władz okupacyjnych w szkołach powszechnych.
🔶 Jesteśmy dumni z Nauczycieli i Nauczycielek prowadzących z narażeniem życia tajne nauczanie dzieci i młodzieży w czasie wojny! 🔶
