11/07/2026
„𝑲𝒂ż𝒅𝒂 𝒎𝒐𝒈ł𝒂 𝒛𝒂𝒃𝒓𝒂ć 𝒕𝒚𝒍𝒌𝒐 𝒕𝒐, 𝒄𝒐 𝒖𝒏𝒊𝒐𝒔ł𝒂 𝒘 𝒅ł𝒐𝒏𝒊𝒂𝒄𝒉...” – 𝑲𝒓𝒆𝒔𝒚 𝒘𝒆 𝒘𝒔𝒑𝒐𝒎𝒏𝒊𝒆𝒏𝒊𝒂𝒄𝒉 𝒛 𝑾𝒊𝒕𝒌𝒐𝒘𝒊𝒄
11 lipca przypada kolejna rocznica Krwawej Niedzieli – jednego z najbardziej tragicznych dni ludobójstwa ukraińskich nacjonalistów na polskiej ludności Wołynia i Małopolski Wschodniej. Tego dnia wspominamy tysiące niewinnych ofiar, które zginęły tylko dlatego, że były Polakami.
Warto pamiętać, że tragedia Polaków na Kresach Wschodnich pozostawiła swój ślad również w Witkowicach. W latach 40. XX wieku wielu Polaków, uciekając przed zbrodniami ukraińskich nacjonalistów, znalazło schronienie właśnie w naszym mieście. Byli to ludzie doświadczeni niewyobrażalną tragedią – biedni, ranni, często osamotnieni i pozbawieni najbliższych. Szukali tu bezpieczeństwa oraz szansy na rozpoczęcie nowego życia.
Choć większość z nich z czasem wyjechała na zachód Polski, na tzw. Ziemie Odzyskane, część rodzin pozostała w Witkowicach, na trwałe wpisując się w historię naszej lokalnej społeczności. Jedną z nich była rodzina, z której pochodziła Emilia, mieszkająca od najmłodszych lat w Witkowicach przy ul. Wyszyńskiego.
Jej rodzina uciekała z okolic Kamionki Strumiłowej niewielkiego kresowego miasteczka na prawach powiatu, położonego około 40 km na północny wschód od Lwowa, ale wchodzącego jeszcze w skład dawnego województwa Tarnopolskiego.
To miejsce było jej domem, znajome drogi, pola pachnące zbożem, sad za domem i głosy sąsiadów. Nie rozumiała jeszcze, dlaczego dorośli coraz częściej rozmawiali szeptem i dlaczego wieczorami gaszono światła wcześniej niż zwykle. Wiedziała tylko, że mama coraz mocniej ściskała jej rękę, a tata coraz częściej wyglądał przez okno. Niestety doniesienia z pobliskich miejscowości i widok uciekających Polaków ze wsi położonych bardziej na wschodzie nie napawał optymizmem.
Pewnej nocy wszystko się zmieniło. Rodzice obudzili trzy córki, każąc im ubrać się po cichu. Nie było czasu na zabawki ani na pożegnanie z domem. Każda mogła zabrać tylko to, co uniosła w dłoniach. Dziewczynka nie rozumiała, dlaczego mama płacze, a tata mówi, że trzeba uciekać.
Za nimi pozostawał dom, którego już nigdy nie mieli zobaczyć, część rzeczy udało zakopać się w pobliskim lesie, ale nie wszystko można było później odnaleźć.
W okolicy dochodziło do napadów dokonywanych przez oddziały ukraińskich nacjonalistów, a także ukraińskich sąsiadów z którymi żyli przecież obok siebie od pokoleń. W nocy łuny ognia rozświetlały niebo w pobliskich polskich wsiach. Coraz więcej polskich rodzin znikało bez śladu, a ci, którym udało się uciec, opowiadali o spalonych gospodarstwach i zamordowanych sąsiadach. Strach rozchodził się szybciej niż jakakolwiek wiadomość.
Rodzina przez pewien czas ukrywała się w lasach.
Dni mieszały się z nocami. Spali pod drzewami, w opuszczonych stodołach i ziemiankach. Każdy szelest wydawał się zapowiedzią niebezpieczeństwa. Dzieci uczono, by nie płakały, nie wołały i nie zadawały pytań. Gdy były głodne, mama dzieliła ostatni kawałek chleba na pięć równych części. Często sama nie jadła nic.
Na drogach spotykali innych uciekinierów. Byli wśród nich starcy, kobiety z niemowlętami i dzieci prowadzące młodsze rodzeństwo za rękę. Wielu ludzi nie zdążyło uciec. Mijane wsie nosiły ślady tragedii, a przy drogach leżeli ci, którzy padli ofiarą mordów. Widok ten pozostawał w pamięci dziewczynki na całe życie. Nie rozumiała jeszcze śmierci, ale rozumiała ciszę, która zapadła tam, gdzie jeszcze niedawno tętniło życie.
Po wielu dniach ukrywania się dotarli do miejsca, z którego odchodziły pociągi zabierające ocalałych na zachód Polski gdzie nie było Ukraińców.
Na peronie panował ścisk i rozpacz. Ludzie trzymali tobołki, klatki z kurami, pierzyny i fotografie swoich bliskich. Każdy miał nadzieję, że po drugiej stronie podróży będzie bezpiecznie.
W wagonach towarowych nie było wygód. Ludzie siedzieli na walizkach lub na podłodze. Dzieci płakały z głodu, starsi modlili się szeptem. Pociąg jechał długo, zatrzymując się na stacjach pełnych podobnych transportów. Nikt nie wiedział, dokąd dokładnie zmierza ani co zastanie na miejscu.
Był rok 1944. Wojna zbliżała się ku końcowi, choć dla tysięcy ludzi, którzy utracili swoje domy, spokój miał nadejść dopiero po wielu latach. Pociąg zatrzymał się na niewielkiej stacji w Witkowicach. Rodzina naszej bohaterki wysiadła z wagonu z całym swoim dobytkiem, który mieścił się w kilku tobołkach. Za nimi pozostały rodzinne strony, wspomnienia dzieciństwa i dom, do którego nie było już powrotu.
Przed nimi była niepewna przyszłość. Trzeba było od nowa zbudować życie, znaleźć dach nad głową, zdobyć pożywienie i nauczyć się żyć w obcej, choć już polskiej ziemi. Nie było łatwo, ale dzięki ciężkiej pracy, wytrwałości i wzajemnemu wsparciu rodzina z czasem zapuściła korzenie w nowym miejscu.
Dalsze losy naszej bohaterki są już znane. To historia człowieka, który mimo dzieciństwa naznaczonego wojną, ucieczką i utratą rodzinnego domu potrafił odnaleźć nadzieję i stworzyć nowe życie. Pozostała jednak pamięć o Kamionce Strumiłowej oraz o tych wszystkich, którzy nie mieli szczęścia dotrzeć do bezpiecznego miejsca. To pamięć, którą kolejne pokolenia powinny pielęgnować – nie po to, by podsycać nienawiść, lecz by ocalić prawdę o ludzkich losach i tragedii, jaka dotknęła mieszkańców dawnych Kresów.
Pamięć o ofiarach Wołynia to nie tylko pamięć o odległych wydarzeniach. To także pamięć o ludziach, którzy znaleźli schronienie wśród naszych mieszkańców i stali się częścią historii Witkowic. Ich losy przypominają, jak wielką wartość mają solidarność, pomoc bliźniemu i zachowanie pamięci o tych, którzy doświadczyli niewyobrażalnego cierpienia.
Niech 11 lipca będzie dniem zadumy, modlitwy i refleksji nad wartością ludzkiego życia oraz przestrogą przed nienawiścią i przemocą. Tylko pamięć, prawda i wzajemny szacunek mogą stanowić fundament pojednania i pokoju.
Tekst na podstawie relacji przeprowadzonej z mieszkaną Witkowic w roku 2007 opracował Adrian Nieckarz.
