07/06/2026
NIELECZONY WRZÓD RELACJI POLSKO-UKRAIŃSKICH.
Decyzja Wołodymyra Żełenskiego o nadaniu jednej z ukraińskich jednostek wojskowych imienia „Bohaterów UPA” wywołała w Polsce oburzenie. Trudno się temu dziwić. Dla milionów Polaków UPA pozostaje organizacją odpowiedzialną za ludobójstwo dokonane na Polakach, a także za zbrodnie na Ukraińcach, Żydach i przedstawicielach innych narodowości.
Padły słowa potępienia. Pojawiły się komentarze ekspertów, polityków i publicystów. Ale warto postawić pytanie: czy mamy dziś moralne prawo oburzać się na Ukrainę, skoro od lat nie potrafimy uporządkować własnego podwórka?
Prawda jest bowiem brutalna. Jako państwo przegraliśmy walkę o pamięć historyczną dotyczącą Wołynia i Małopolski Wschodniej. Niestety. Nie dlatego, że zabrakło racji. Nie dlatego, że zabrakło dowodów. Przegraliśmy, ponieważ przez dziesięciolecia zabrakło konsekwencji.
Jako Polacy przegraliśmy walkę o prawdę historyczną o Wołyniu i Małopolsce Wschodniej. Zrobiliśmy niewiele i nieprędko uda się to naprawić. Nie będziemy w stanie przebić Niemców, którzy bardzo dużo obecnie inwestują w Ukrainę i zapewne to oni pchnęli Zełenskiego do tej – jak najbardziej wartej potępienia – decyzji. Wojnę bowiem wygrywa ten, kto zachowa jak najwięcej zasobów na jej końcu. My na samym początku zainwestowaliśmy bardzo dużo, a teraz nie mamy nic. Niemcy natomiast działali skromniej, bez rozgłosu, ale za to regularnie, przez cały czas i aż do tej pory.
Blisko dziesięć lat temu pokazaliśmy w Hruszowicach, że problem nielegalnych upamiętnień UPA na polskiej ziemi można rozwiązać. Nie potrzeba było wielkich budżetów, specjalnych ustaw ani wieloletnich debat. Potrzebna była jedynie odwaga, determinacja i szacunek dla prawdy historycznej.
W kwietniu 2017 roku usunięte zostało nielegalne upamiętnienie UPA w Hruszowicach. Rok później badania przeprowadzone przez Instytut Pamięci Narodowej pod kierunkiem prof. Krzysztofa Szwagrzyka wykazały, że pod monumentem nie znajdowały się szczątki członków UPA. Upadł jeden z najczęściej powtarzanych argumentów mających uzasadniać jego istnienie.
Wydawało się wtedy, że będzie to początek szerszego procesu porządkowania przestrzeni publicznej. Nic takiego się nie stało.
Minęły kolejne lata. Nielegalne upamiętnienia nadal stoją. W wielu miejscach lokalne władze wolą uczestniczyć w uroczystościach rocznicowych, składać kwiaty i wygłaszać podniosłe przemówienia, niż rozwiązać problem znajdujący się na ich własnym terenie.
Dlatego zdziwienie wywołuje dzisiejsze oburzenie części polskiej opinii publicznej. Jak możemy skutecznie domagać się od Ukrainy rozliczenia z kultem UPA, skoro sami od lat tolerujemy nielegalne upamiętnienia tej organizacji na własnej ziemi?
Nie chodzi o zemstę. Nie chodzi o nienawiść. Chodzi o elementarną konsekwencję.
Nie można wymagać od innych tego, czego samemu nie jest się gotowym zrobić.
Przez lata proponowaliśmy rozwiązanie. Nie czyniliśmy z niego monopolu. Każdy samorząd, każda społeczność lokalna, każda organizacja społeczna mogła z niego skorzystać. Byliśmy gotowi pomagać. Chętnych jednak zabrakło.
Dlatego dziś słowa są już zbędne. Wszystko zostało powiedziane.
Pozostają czyny.
Jest jeszcze jedna kwestia, o której od lat mówimy.
Dopóki UPA nie zostanie jednoznacznie potępiona przez parlamenty Polski i Ukrainy, dopóty nie będzie prawdziwego pojednania między naszymi narodami.
Można wygłaszać przemówienia, składać kwiaty, publikować oświadczenia i deklaracje. Można podpisywać kolejne dokumenty i prowadzić dyskusje historyczne. To wszystko ma swoje znaczenie, ale nie zastąpi jednego zasadniczego aktu politycznej i moralnej odwagi.
Do dziś żaden parlament na świecie nie przyjął uchwały jednoznacznie potępiającej UPA jako organizację odpowiedzialną za ludobójstwo i zbrodnie przeciwko ludności cywilnej. A przecież nie mówimy o organizacji marginalnej czy epizodzie historycznym. Mówimy o formacji, której działania doprowadziły do śmierci dziesiątek tysięcy niewinnych ludzi.
Potrzebna jest uchwała Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej. Potrzebna jest również uchwała parlamentu Ukrainy. Dopiero wtedy będzie można powiedzieć, że oba państwa stanęły po stronie prawdy.
Potępienie UPA nie jest wymierzone przeciwko narodowi ukraińskiemu. Przeciwnie – jest szansą na oddzielenie narodu ukraińskiego od odpowiedzialności za czyny organizacji, która nigdy nie reprezentowała większości Ukraińców.
Pojednanie nie rodzi się z przemilczeń. Nie rodzi się z półśrodków. Nie rodzi się z gestów wykonywanych wyłącznie na potrzeby kolejnych rocznic. Pojednanie rodzi się z prawdy, a prawda wymaga odwagi.
Niestety, na zdecydowane działania wciąż czekamy. Nie wiadomo, jak długo jeszcze przyjdzie nam czekać. A może najważniejsze pytanie brzmi: czy politycy po obu stronach granicy znajdą w sobie odwagę, by zrobić to, co powinno zostać zrobione już dawno temu?
Jeżeli nie potrafimy uporządkować własnej przestrzeni publicznej, nie dziwmy się, że inni nie traktują poważnie naszych oczekiwań dotyczących pamięci historycznej.
Nie zamiatajmy własnych problemów pod dywan. Historia uczy, że przemilczane sprawy nie znikają tylko dlatego, że przestajemy o nich mówić. Jest dokładnie odwrotnie. Narastają, zatruwają życie publiczne i wracają w najmniej oczekiwanym momencie.
Państwo, podobnie jak człowiek, musi umieć leczyć własne choroby. Nieleczony wrzód nie znika sam. Albo pęknie wtedy, gdy nikt się tego nie spodziewa, albo pozostawimy go kolejnym pokoleniom, które będą musiały zmierzyć się z problemami, których sami nie mieliśmy odwagi rozwiązać.
Sprawa Wołynia, pamięci o ofiarach oraz obecności nielegalnych upamiętnień UPA w Polsce jest właśnie jednym z takich problemów. Im dłużej będziemy odkładać jego rozwiązanie, tym wyższy rachunek wystawimy naszym dzieciom i wnukom.
Historia Wołynia i Małopolski Wschodniej nie potrzebuje kolejnych deklaracji. Potrzebuje odwagi.
A tej, jak pokazują ostatnie lata, nadal brakuje bardziej niż argumentów.