01/08/2026
🇵🇱W dniu 82. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego upominam się o Małą Pastę, o jej klatkę schodową, która do dziś zachowała wielką historię.
📌4 lutego br. złożyłam do Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków wniosek o wszczęcie postępowania w sprawie wpisu do rejestru zabytków fragmentu nieruchomości przy ul. Brzeskiej 24 w Warszawie – historycznej klatki schodowej tzw. „Małej PAST-y”.
📍To wyjątkowe miejsce, gdzie do dziś zachowały się autentyczne ślady walk z 1944 roku – przestrzeliny po kulach widoczne na posadzce, schodach i balustradzie. Są one bezcennym świadectwem historii Powstania Warszawskiego i zasługują na objęcie ochroną prawną.
🗓Mimo upływu blisko sześciu miesięcy Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków nie wszczął postępowania administracyjnego w sprawie wpisu tego miejsca do rejestru zabytków.
📂1 lipca br., wobec braku jakichkolwiek czynności ze strony organu, złożyłam ponaglenie. W międzyczasie wielokrotnie kierowałam również wiadomości e-mail z prośbą o informację na temat postępu sprawy. Niestety, pytania pozostały bez odpowiedzi.
🔎Dziedzictwo historyczne nie może czekać. Miejsca, które zachowały autentyczne ślady walk o wolność, zwłaszcza ma Pradze gdzie jest ich tak mało, wymagają nie tylko pamięci, ale przede wszystkim skutecznej i terminowej ochrony. Liczę, że sprawa „Małej PAST-y” przy ul. Brzeskiej 24 wreszcie doczeka się działań, na które zasługuje.
📌 „Rozkaz zdobycia budynku tzw. małej PAST-y po rozpoczęciu powstania 1 sierpnia 1944 r. o godz. 17.00 wydał dowódca plutonu 1664 ppor. Bogdan Melech „Lot”. Jego pododdział, liczący 79 żołnierzy, uzbrojony był w jeden karabin, dwa pistolety, 40 granatów zaczepnych oraz 20 butelek zapalających. Wchodził wraz z plutonem 1665 w skład dowodzonego przez ppor. Pawła Jurczaka „Jurwicza” zgrupowania 1662, mającego stanowić rezerwę planowania dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna. Warto dodać, że pierwszy z pododdziałów zgrupowania – pluton 1663 zdobyć miał posterunek żandarmerii w kamienicy przy ul. Targowej 15 (celu nie zdołano osiągnąć). Budynek centrali był otoczony dwumetrowym murem, prowadziła do niego żelazna brama, ubezpieczona od wewnątrz bunkrem. Obsadziła ją załoga niemiecka, wzmocniona przed godz. „W” dodatkowymi siłami. Wśród obsługi znajdowali się również Polacy.
Dowódcy plutonu 1664 zdecydował o wydzieleniu grupy szturmowej kpr. „Karpia” w sile 11 żołnierzy i sanitariuszka. Część powstańców otrzymała po dwa granaty. Grupa ta przedostała się na teren centrali przez mur, odgradzający dom przy ul. Ząbkowskiej 13, następnie zaatakowała ją od frontu. Atak nie powiódł się, ponieważ nie udało się otworzyć bramy. W natarciu poległ kpr. „Karp”. Na rozkaz ppor. „Lota” komendę przejął kpr. Romuald Kamocki „Jurek”. Ponowiono atak, tym razem od strony bocznych drzwi od strony ul. Brzeskiej. Grupie uderzeniowej udało się tym razem wedrzeć do budynku, czym zaskoczyli jego obrońców. Po krótkiej walce obiekt został opanowany. Jeden z obrońców został zabity, a kilku raniono. Zdobyto karabin, ładownice z amunicją i pistolet z amunicją.
Dozbrojeni powstańcy zajęli pozycje strzeleckie przy oknach, skąd mogli obserwować sytuację i odeprzeć ewentualny kontratak nieprzyjaciela. Niestety nie udało się uruchomić połączenia z centralą na ul. Zielnej. Pod wieczór na ul. Ząbkowskiej pojawiły się czołgi nieprzyjaciela. Jeden z nich wjechał w bramę budynku centrali po czym zablokował się. Jego załoga mimo to prowadziła ostrzał stanowisk powstańców. Ponieważ powstańcy stracił łączność z dowództwem i wezwanie posiłków było niemożliwe, zaczęli wycofywać się przez dach. W trakcie odwrotu zobaczyli, że z otwartego włazu czołgu wychylił się czołgista. Jeden z żołnierzy rzucił w jego kierunku granat, którego odłamki prawdopodobnie go śmiertelnie raniły. Niemcy tymczasem otoczyli budynek i szykowali się do szturmu. W tej sytuacji powstańcy zdecydowali się wycofać.
Odwrót nastąpił w dwóch kierunkach. Pierwsza grupa, pod dowództwem kpr. „Jurka”, przedostała się na sąsiednią posesję przy ul. Białostockiej i pod osłoną nocy przeszła na ul. Ząbkowską 17. Mieszkańcy sąsiednich domów pomogli powstańcom ukryć zdobyczną broń na terenie składu drewna. Druga grupa wraz z sanitariuszką Zofią Szubiakiewicz (zam. Radwanek) „Nieznaną” przedostała się na ul. Ząbkowską 17, skąd piwnicami przeszła do budynku na rogu ulic Kępnej i Targowej do dowództwa zgrupowania 1662, gdzie złożyli raport o przebiegu akcji.
Członkowie plutonu 1664 zostali następnie rozlokowani po kwaterach na terenie Centralnej Pragi, gdzie oczekiwali na dalsze rozkazy.”
(https://warszawa.ipn.gov.pl/waw/aktualnosci/229848,Zdobycie-praskiej-malej-PAST-y.html )
☕️ Jeżeli uważacie, że to, co robię w ramach Stowarzyszenia, jest ważne i potrzebne, to możecie postawić mi wirtualną kawę, która z pewnością wesprze mnie w dalszych działaniach, które podejmuję non profit.
Link do kawy ⤵️
buycoffee.to/kolekcjonerka.czasu
Społeczni Opiekunowie Zabytków - Warszawa / Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków / Miasto Stołeczne Warszawa / Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Warszawie / Instytut Pamięci Narodowej / Kierunkowy 22 / Towarzystwo Przyjaciół Pragi / Bedeker - Przewodnik Warszawski / Muzeum Powstania Warszawskiego / Muzeum Warszawskiej Pragi / Muzeum Niepodległości / Twoja Praga / Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego / Narodowy Instytut Dziedzictwa / Biuro Poszukiwań i Identyfikacji IPN / Stołeczny Konserwator Zabytków / Stowarzyszenie Grupa Historyczna Niepodległość / Urząd Dzielnicy Praga-Północ m.st. Warszawy / Strzelecka 8 - Izba Pamięci
