14/06/2026
„Obóz koncentracyjny był jakby wyspą, odciętą od świata, w którym się znajdował: nie obowiązywały tam żadne ustawy, „obywatele” jego nie mieli swych nazwisk, lecz numery, nie mieli żadnych praw ani dokumentów”
Zbigniew Generowicz, „Prawda oskarża Niemcy hitlerowskie”, Poznań 1945 r.
14 czerwca - Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady
28 lutego 1933 roku kanclerz Niemiec Adolf Hi**er ogłosił podpisany przez prezydenta Paula von Hindenburga dekret o ochronie narodu i państwa, wymierzony we wszystkich przeciwników nazizmu. Na jego mocy wprowadzono instytucję tzw. aresztu ochronnego, umożliwiającą osadzenie osób wrogo nastawionych do nowej władzy w tworzonych przez niemiecką organizację paramilitarną Schutzstaffel (SS, Sztafety Ochronne) obozach koncentracyjnych (KL – Konzentrationslager) wyłącznie na podstawie decyzji administracyjnej. Tworzenie obozów miało także cel propagandowy – chodziło o przygotowanie społeczeństwa niemieckiego do przyszłej fizycznej rozprawy z przeciwnikami nazizmu. W czasie kiedy w miastach Niemiec dochodziło do krwawych starć ulicznych, większość obywateli obawiała się o swoje bezpieczeństwo. Wprowadzenie „programu ochronnego” miało bronić ludność przed rzekomymi „przestępcami”.
22 marca 1933 roku przywódca SS Heinrich Himmler wydał rozkaz utworzenia w Dachau pod Monachium pierwszego obozu koncentracyjnego, który stał się wzorem dla wszystkich kolejnych obozów powstałych w Niemczech, a po roku 1938 także na terenach przez nie okupowanych. Funkcjonowanie systemu obozów koncentracyjnych zaplanował drugi komendant KL Dachau, a następnie Inspektor Obozów Koncentracyjnych – Teodor Eicke. Opracował on ich organizację, regulaminy, administrowanie, system kar i metody wyniszczania więźniów. Wartownikom wpajano, że więźniowie są wrogami państwa, zaś obcokrajowcy dodatkowo – „podludźmi”. Okazywanie więźniom współczucia i pomocy było surowo karane; komendant obozu w Auschwitz Rudolf Höss wspominał 4 niemieckich wartowników, których „Eicke osobiście zdegradował, mówiąc: najchętniej ukarałbym ich chłostą i wsadził ich do wspólników za druty (…) SS potrzebuje jedynie twardych, zdecydowanych ludzi”.
Po wybuchu II wojny światowej obozy koncentracyjne stały się ośrodkami prześladowania mieszkańców terenów podbijanych przez Niemcy. W „Dzienniku z Gusen” Aldo Carpi zanotował: „Dokonywali największych masakr, zabili tysiące deportowanych. Mówili, że mieli wyeliminować jedynie tych w opłakanym stanie, lecz stało się odwrotnie. Dbali bardziej o ilość, niż jakość więc mordowali także tych zdrowych”. W codzienność życia obozowego były wpisane: egzekucje, stosowanie wymyślnych tortur, pseudonaukowe eksperymenty medyczne na więźniach, wyniszczająca praca przy głodowych racjach pożywienia. Z obozów politycznej „reedukacji” Dachau, Buchenwald, Sachsenhausen, Ravensbrück, Mauthausen stały się miejscami wyniszczenia niewolniczą pracą dla setek tysięcy ludzi. Były więzień KL Gusen Wiktor Kielich wspominał: „W obozie ludzie zostali odarci z godności osobistej (…) W tych anormalnych warunkach trudno jest odróżnić sprawiedliwość od niegodziwości (…) Pozostało tylko wyczekiwanie na śmierć”.
Na skutek przejścia Niemiec na ekonomikę wojenną więźniowie musieli w wyniszczających warunkach pracować na rzecz niemieckiej machiny gospodarczej. Przy fabrykach broni i amunicji, kopalniach i hutach, zakładach chemicznych i odzieżowych powstawały liczne podobozy podległe tzw. obozom macierzystym (tylko KL Mauthausen podlegały 62 takie podobozy). Zgodnie z planem niemieckiego „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” (operacja „Reinhardt”) niektóre obozy koncentracyjne połączyły funkcje miejsca pracy niewolniczej z miejscem masowej zagłady Żydów. Na ziemiach polskich były to: Auschwitz, Majdanek, Kulmhof (Chełmno nad Nerem), Bełżec, Sobibór i Treblinka II. Obok obozów koncentracyjnych i obozów zagłady Niemcy stworzyli na terenie Rzeszy i państw okupowanych inne typy obozów: przesiedleńcze, prewencyjne dla młodzieży, zakłady karne gestapo i policji porządkowej, dla niemowląt i małych dzieci, dla prowadzenia akcji germanizacyjnej.
W ok. 12 tys. obozów niemieckich wszystkich typów uwięziono ponad 18 mln osób, z których ok. 11 mln straciło życie.
Nawiązując do dnia, w którym do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz przybył pierwszy transport więźniów – 728 Polaków z więzienia w Tarnowie – Sejm RP przyjął 8 czerwca 2006 roku uchwałę ustanawiającą: „(…) dzień 14 czerwca Narodowym Dniem Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady”. Sejm wezwał wówczas władze państwowe i samorządowe do podejmowania inicjatyw upamiętniających ofiary II wojny światowej, w szczególności niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych i niemieckich nazistowskich obozów zagłady oraz polski wkład w walkę z niemiecką ideologią narodowego socjalizmu.
oprac.: st. kustosz Mirjam Pisarek, OIN CBW.
Zapraszamy do skorzystania ze zbiorów CBW:
Bóg i człowieczeństwo w niemieckich obozach koncentracyjnych / Sabina Bober. - Poznań : Wydawnictwo Nauka i Innowacje, 2013.
Hi**erowskie obozy koncentracyjne i ośrodki masowej zagłady w polityce imperializmu niemieckiego / Andrzej Józef Kamiński. - Poznań : Wydawnictwo Poznańskie, 1964.
"Jeśli echo ich głosów umilknie..." : rzecz o terrorze hitlerowskim / Stanisław Sterkowicz ; Włocławskie Towarzystwo Naukowe. - Włocławek : "Lega", 2002.
Kobieta w obozie koncentracyjnym / Wanda Kiedrzyńska, Zofia Murawska ; Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa, Towarzystwo Opieki nad Majdankiem, Państwowe Muzeum na Majdanku. - Lublin : Państwowe Muzeum na Majdanku, 1972.
Koszmary z hitlerowskich polenlagrów, więzień i konzentrationlagrów w latach 1939-1945 / Jerzy Klistała. - Cieszyn : Stowarzyszenie "Wszechnica", 2012.
Ludzie i bestie : socjologiczne studium mikrostruktur społecznych niemieckiego obozu koncentracyjnego / Marek T. Frankowski. - Warszawa : "Ulmak", 2003.
Niemieckie obozy koncentracyjne i ich filie / Jan Kosiński ; oprac. i do druku przygotował Waldemar Sobczyk. - Stephanskirchen : Drukarnia Polska "Kontrast", 1999.
Państwo SS : organizacja i funkcjonowanie niemieckiego obozu koncentracyjnego / Eugen Kogon ; tł. Iwona Ewertowska-Klaja. - Zakrzewo : Wydawnictwo Replika, cop. 2017.
Wiersze wybrane : wydane przez Klub Mauthausen - Gusen grupujący środowisko byłych więźniów obozów koncentracyjnych na terenie Austrii w związku z 55 rocznicą wyzwolenia z hitlerowskich obozów koncentracyjnych oraz dla uczczenia pamięci Kolegów - Twórców poezji obozowej. - Warszawa : Klub Mathausen - Gusen, 2000.
Z otchłani : wspomnienia z lagru / Zofia Kossak. - Rzym : Polski Dom Wydawniczy, 1946.
