31/07/2026
ŻELAZO NAD STRZEGOMKĄ – PIERWSZY MOST ŻELIWNY W KONTYNENTALNEJ EUROPIE
30 lipca 1796 roku w Łażanach, ówczesnym Laasan w pruskim księstwie świdnickim, uroczyście otwarto most nad rzeką Strzegomką. Nie była to jednak zwyczajna przeprawa. Jej konstrukcję wykonano niemal w całości z odlewanych elementów żeliwnych, dzięki czemu obiekt uchodzi za pierwszy most tego rodzaju w kontynentalnej części Europy i jedno z najwcześniejszych osiągnięć światowego mostownictwa metalowego.
Pierwszeństwo w skali świata należało do słynnego Iron Bridge nad rzeką Severn w angielskim Coalbrookdale, ukończonego w 1779 i otwartego dla ruchu w 1781 roku. Most w Łażanach dowodził jednak, że rozwiązania zapoczątkowane przez brytyjską rewolucję przemysłową niezwykle szybko dotarły również na Śląsk. Region ten nie był wyłącznie odbiorcą zagranicznych technologii, lecz stawał się jednym z najważniejszych laboratoriów industrializacji w Europie Środkowej.
Inicjatorem budowy przeprawy był właściciel dóbr łażańskich, hrabia Nicolaus August Wilhelm von Burghauss. W latach dziewięćdziesiątych XVIII wieku przeprowadził on regulację koryta Strzegomki, ograniczając zagrożenie powodziowe i pozyskując nowe grunty uprawne. Konieczna stała się wówczas budowa mostu, który usprawniłby komunikację w obrębie majątku oraz na szlaku prowadzącym z wałbrzyskiego zagłębia węglowego w kierunku portów odrzańskich.
Zamiast tradycyjnej konstrukcji drewnianej lub kamiennej Burghauss zdecydował się na rozwiązanie wyjątkowo śmiałe. Zamówienie skierowano do założonej w 1754 roku Królewskiej Huty Małapanew w Ozimku, należącej wówczas do najnowocześniejszych zakładów metalurgicznych państwa pruskiego. Nadzór nad przedsięwzięciem sprawował hrabia Friedrich Wilhelm von Reden, jeden z najważniejszych organizatorów śląskiego przemysłu.
Projekt konstrukcji oraz technologię wykonania, transportu i montażu opracował młody szkocki inżynier John Baildon. Przybył on na Śląsk w 1793 roku, przynosząc ze sobą wiedzę wyniesioną z brytyjskiego hutnictwa. W kolejnych latach uczestniczył między innymi w rozwoju hutnictwa koksowego, odlewnictwa, budowy maszyn parowych i infrastruktury przemysłowej. Most w Łażanach należał do jego pierwszych wielkich realizacji i stał się symbolem transferu technologicznego pomiędzy Wielką Brytanią a Śląskiem.
Elementy mostu odlano w Ozimku w latach 1794–1795. Ważącą ponad 40 ton konstrukcję przewieziono następnie drogą wodną w kierunku Wrocławia, a ostatni odcinek do Łażan pokonała ona na wozach. Samo przedsięwzięcie logistyczne było znaczącym osiągnięciem, ponieważ wymagało przetransportowania dużych, ciężkich i stosunkowo kruchych odlewów na odległość przekraczającą sto kilometrów.
Most był jednoprzęsłową konstrukcją szkieletową. Jego ustrój nośny tworzyło pięć ustawionych równolegle żeber łukowych, połączonych elementami poprzecznymi i śrubami. Rozpiętość przęsła wynosiła około 12,55 metra, szerokość 5,70 metra, a wysokość konstrukcji około 2,80 metra. Pomost składał się z trzydziestu żeliwnych płyt, na których ułożono nawierzchnię drogową. Nośność przeprawy oceniano na około sześć ton – wartość wystarczającą dla ówczesnego transportu konnego.
Z dzisiejszej perspektywy w konstrukcji tej można dostrzec jedną z wczesnych form budownictwa prefabrykowanego. Poszczególne części powstały w hucie, zostały przewiezione na miejsce i dopiero tam połączone w kompletną całość. Jednocześnie forma łuku nawiązywała jeszcze do tradycyjnych mostów kamiennych. Nowy materiał otrzymał więc początkowo kształt dobrze znany dawnym budowniczym, zanim XIX-wieczna inżynieria wykształciła właściwe dla żelaza konstrukcje kratowe, łańcuchowe i wiszące.
Otwarcie mostu miało charakter prestiżowej uroczystości. Z polecenia hrabiego von Burghaussa wybito około 300 srebrnych i miedzianych medali pamiątkowych, a na konstrukcji umieszczono pozłacane tablice przypominające o fundatorze przedsięwzięcia. Most był bowiem nie tylko obiektem użytkowym, lecz również manifestacją nowoczesności, możliwości śląskiego hutnictwa oraz pozycji jego fundatora.
Przeprawa służyła mieszkańcom przez blisko półtora wieku. W latach trzydziestych XX wieku, gdy jej niewielka nośność przestała odpowiadać potrzebom nowoczesnego transportu, rozważano przeniesienie zabytku do Wrocławia i ustawienie go w rejonie parku Szczytnickiego. Planów tych nie zrealizowano.
Kres mostu nastąpił w 1945 roku. Przez wiele lat powtarzano opowieść, według której konstrukcja miała runąć pod ciężarem niemieckiego albo radzieckiego czołgu. Nowsze ustalenia, oparte na analizie materiałów dotyczących przebiegu działań wojennych, wskazują jednak, że most został najprawdopodobniej celowo wysadzony przez niemieckich saperów podczas przygotowywania obrony na linii Strzegomki.
W 1995 roku, podczas prac związanych z regulacją rzeki, na jej dnie odnaleziono fragmenty dawnej konstrukcji. Kolejne części wydobyto w 2003 roku. Zachowały się między innymi płyty pomostowe, fragmenty żeber łukowych, barierek i belek gzymsowych. Dzięki współpracy Gminy Żarów, Żarowskiej Izby Historycznej oraz Politechniki Opolskiej ocalałe elementy zostały zinwentaryzowane i objęte dokumentacją techniczną. W 2024 roku dziewiętnaście fragmentów mostu wpisano do rejestru zabytków ruchomych województwa dolnośląskiego.
g
