05/09/2026
JESIEŃ 1939 W OBRAWALDE
1 września 1939 roku niespodziewanie oddziały niemieckie przełamały polską granicę. Zaczęła się II wojna światowa.
Słoneczna pogoda sprzyjała triumfalnemu marszowi Wehrmachtu, który już 7 września dotarł do Krajowego Zakładu Psychiatrycznego w Kościanie. 3 dni później, 10 września zajął Krajowy Zakład Psychiatryczny w Owińskach a 11 wrzesnia wkroczył do Krajowego Zakładu Psychiatrycznego w Dziekance koło Gniezna. Trzy dawne placówki Prowincji Poznańskiej znalazły się na powrót w rękach administracji niemieckiej.
Gdy w trzech lecznicach wielkopolskich nastał czas chaosu i terroru, w Obrawalde panował pozorny spokój. Z życia szpitala zniknęło tylko kilka znanych twarzy. Dyrektor, ginekolog, dr Henrard wraz z paroma pielęgniarzami zostali powołani do wojska i wyruszyli na front. Daleko im było jednak do naiwnego entuzjazmu kolegów z 1914 r., których nazwiska wyryto na tablicy pamiątkowej ku czci poległych w holu administracji.
Przełamanie granicy polsko- niemieckiej 15 km od szpitala, dopełniło szeregu zmian w życiu personelu z Obrawalde, których kaskada ruszyła już w 1933 r. W tej nowoczesnej placówce przyszłość wydawała się teraz niepewna.
Po zlikwidowaniu w 1938 r. Marchii Granicznej Poznań-Prusy Zachodnie, szpital zyskał nową nazwę "Landeskrankenanstalt Meseritz-Obrawalde" i trafił pod zarząd związku samorządowego Prowincji Pomorze z siedzibą w Szczecinie ( w momencie kiedy Międzyrzecz został przyłączony do Brandenburgii) . Ze szczytu bramy szpitalnej zniknął czarny orzeł marchijski a pojawił się czerwony pomorski gryf.
Lecznica na powrót stała się jednoimiennym szpitalem psychiatrycznym, jak u swojego zarania w 1904 r. Zlikwidowano wszystkie oddziały specjalistyczne, pozostawiając jedynie psychiatrię. Stanowiska pracy utrzymali jedynie psychiatrzy i podlegający im opiekunowie i opiekunki psychiatryczne. Personel pracujący na oddziałach położniczym, dziecięcym czy wewnętrznym musiał odejść. Pozostali w szpitalu pracownicy byli zobowiązani zapisać się do NSDAP i regularnie uczestniczyć w spotkaniach partyjnych. Już w 1937 r. wszyscy zostali nakłonieni do złożenia przysięgi na wierność Führerowi.
Na przyszłość Obrawalde padł cień gubernatora Pomorza, Franza Schwede-Coburga. Gauleiter miał własne plany wobec podlegających mu czterech pomorskich zakładów psychiatrycznych (Lauenburg, Treptow/R, Ueckermünde, Obrawalde). Jego celem było opróżnienie tych perełek architektonicznych z nieuleczalnie chorych pacjentów i oddanie ich do dyspozycji jednostkom SS i Wehrmachtu. Pierwszy transport nieuleczalnie chorych pacjentów z pomorskich lecznic odjechał jesienią 1939 do Neustadt (Wejherowo). Ci pomorscy „bezuzyteczni zjadacze chleba” zostali rozstrzelani w lasach piaśnickich.
Jego przyjaciel, gauleiter Warthegau, Arthur Greiser, miał podobne podejście do pacjentów psychiatrycznych. W zajętych przez oddziały niemieckie wielkopolskich placówkach: Owińska, Kościan i Dziekanka pojawił się dr Johannes Banse. Był on biegłym lekarzem specjalistą psychiatrii ze szpitala w Ueckermünde i miał dokonać inspekcji polskich szpitali. Jego zadaniem było wyselekcjonowanie spośród pacjentów, tych „wartościowych” z pochodzeniem niemieckim. „Wybrańcy” odjechali na dalsze leczenie do pomorskiego Obrawalde, natomiast pozostałych skazano na śmierć. Pacjentów z Owińsk rozstrzelano w lasach obornickich a cześć zagazowano w Forcie VII, podopiecznych z Kościana uduszono w mobilnych komorach gazowych i pochowano w lesie jarogniewickim a nieszczęśników z Dziekanki zamordowano w "Gaswagen" i pochowano w lasach nowaszyckich.
Po „wzorcowo” wykonanej inspekcji placówek wielkopolskich, dr Banse w 1940 r. ostatecznie osiadł w Obrawalde, gdzie został pod nieobecność dr. Henrarda kierownikiem medycznym szpitala.
Tu czekało na niego nowe wielkie zadanie: stać się dowódcą frontu wewnętrznego. Kiedy żołnierze Wehrmachtu walczyli na froncie „zewnętrznym” z polskim przeciwnikiem, dr Banse wraz z podległym mu personelem obrzyckim miał otworzyć „front wewnętrzny” i równie dzielnie walczyć z krajowym wrogiem, czyli słabymi, chorymi, upośledzonymi, którzy byli balastem dla społeczeństwa niemieckiego.
Czy podołał temu zadaniu?
Odpowiedź w książce: K. Sztuba-Frąckowiak, Szpital Psychiatryczny w Obrzycach 1904-1945. Cienie z przeszłości, Miedzyrzecz 2025.
https://fundacjaobrzyce.eu/ksiegarnia/
Post powstał bez użycia AI.
Fot. Internet, Archiwum Fundacji, Archiwum M. Meisnera, IPN, HG Meseritz.