02/09/2026
Zachęcamy do przeczytania ciekawej, jeżowej historii siostry Racławy :)
Bardzo dziękujemy Anna Brzezińska za dołączenie do grona Dzikich Bohaterów i wsparcie Akcji dla Dzikich Zwierząt! 💚
W XIII w. siostra Racława, cysterka z opactwa w Trzebnicy, ukryła w rękawie jeża. Nie wiadomo, w jaki sposób jeż trafił do rękawa mniszki. Mogła go spotkać w którymś z klasztornych ogrodów. Może jeż zawędrował do wirydarza, czworokątnego ogrodu w samym sercu klasztoru, ze studnią albo fontanną, otoczonego krużgankami dziedzińca i przeciętego krzyżującymi się ścieżkami, który przypominał o raju i stanowił jego ziemskie odbicie. Ale równie dobrze mógł dreptać po ogrodzie kuchennym, gdzie uprawiano warzywa uchodzące za wielki specjał, albo w ogrodzie ziołowym, gdzie sadzono rośliny niezbędne do sporządzania lekarstw. Mógł też zapuścić się do klasztornego sadu, winnicy albo nawet na cmentarz.
A ponieważ jeże nadal chodzą po świecie, ten wpis powstał we współpracy (niekomercyjnej) z Akcja Dla Dzikich Zwierząt i przeczytajcie go, proszę, do końca.
Gdziekolwiek spotkała się Racława z jeżem, ich nieoczekiwana komitywa wprawiła w gniew Jadwigę, pobożną śląską księżną, która przed końcem stulecia zostanie kanonizowana. Dlaczego nosisz ze sobą coś tak nieczystego? – zapytała ze zgrozą.
Spłoszona Racława czmychnęła. Potem zaczęła zastanawiać się, za co ją skarciła świątobliwa pani. Wreszcie zgadła, że chodziło o jeża.
Bo nie miał jeż w średniowieczu dobrej prasy.
W „Historii naturalnej” Pliniusza był wcieleniem zapobiegliwości i zbierał zimowe zapasy, tarzając się w sadzie i nabijając jabłka na kolce (tak, wiem, że jeże hibernują i nie jedzą jabłek przez sen, dyskutujcie z Pliniuszem). Trudno go upolować, przekonywał uczony, bo zagrożony zwija się w kłębek, a na dodatek jest jadowity. Nie sposób się jednak dziwić, dziwić, że zwierzak wykazywał pewne narowy, jako że występuje w „Historii naturalnej” jako źródło kolczastej skórki do zdobienia rąbków szat oraz składnik medycznych specyfików.
Jeszcze większe nieszczęście spotkało jeża w Księdze Izajasza. Pojawił się tam w proroctwie jako zwiastun gniewu Pana i zagłady, która z jego woli spotka Edom. Kraj ten bowiem opustoszeje, grzmiał prorok, pelikan i jeż go posiądą, puchacz i kruk go zamieszkają i tak dalej. Innymi słowy – biada ci, łupieżco, dopadną cię jeże.
Jak więc w tych okolicznościach kochać jeża?
Średniowiecze czerpało oburącz z tych świetnych starożytnych tradycji, by zmienić poczciwego jeża w symbol grzechu i sługę szatana. Kluczowym elementem tej przemiany był „Fizjolog” niezmiernie wpływowy tekst datowany na II-IV w. i już we wczesnym średniowieczu przekładany na języki narodowe. O jeżu opowiada tak: „Jeże mają kształt kuli i są całe pokryte kolcami. Fizjolog powiedział o jeżu, że wdrapuje się on na winorośl, wchodzi w kiść i zrzuca winne jagody na ziemię. Jeż kładzie się na nie, a jagody przyczepiają się do jego kolców. Wtedy zanosi je dzieciom, a gałązkę w kiści pozostawia pustą.”
Niby nic strasznego, bo wszak ten zapobiegliwy zwierzak w swych wyczynach w winnicach nie dorównywał jednak szarańczy ani nawet małym lisom. Ale Fizjolog opisuje rzeczywistość poprzez alegorie, by podsunąć czytelnikowi niezbędną naukę moralną. W przypadku jeża brzmi ona: „I ty więc, chrześcijaninie, bądź w pobliżu duchowej i prawdziwej winorośli, abyś został przywiedziony do duchowej kadzi, abyś został zaniesiony na dwór królewski i abyś udał się przed święty trybunał Chrystusa. Dlaczego pozwoliłeś, aby jeż, zły duch, wszedł w twoje serce i niczym kiść ograbił też ciebie, tak że nie ma w tobie już żadnej gałązki?”
Jasne, czasami ten czy ów – na przykład św. Izydor z Sewilli – widział w jeżu symbol roztropności, bo czyż jeż nie gromadzi zawczasu zapasów na zimę? Ogólnie wierzono jednak, że jeż to straszny i podstępny stwór.
Sami więc rozumiecie niepokój św. Jadwigi: oto jeż, znany szkodnik, który się zakrada do winnicy Pańskiej, zalągł się w jej klasztorze. Chrześcijanin powinien być ostrożny z jeżem, bo jeż jest diabłem, pełnym złowieszczych sztuczek. Uporczywy grzesznik jest, jak jeż, cały pokryty kolcami grzechów i ma w pysku 5 zębów, to jest pięć wymówek, by te grzechy popełniać. Po cóż ta Racława, dziewczę nieroztropne, brata się z jeżem?
Ale św. Jan Kasjan porównuje nowicjusza do duchowego jeża. Nowicjusz powinien się nieustannie doskonalić, rozmyślając nad męczeństwem Chrystusa. W ten sposób zdoła się wyzbyć kolców, czyli grzechów, i zmieni w duchowego jelenia, zwierzę szlachetne i posiadające wśród teologów znacznie lepszą opinię.
Ponadto, dodawali teologowie, jeż, choć jadowity, po ugotowaniu staje się skutecznym lekarstwem. Martwy przestaje się jeżyć. Oznacza to, że każdy człek może zostać zbawiony, jeśli zacznie postępować wedle zasad wiary. Wystarczy nieco wrzątku. Poza tym, dodawali całkiem praktycznie medycy, mięso jeża jest skuteczne na trąd.
Za to uporczywy grzesznik, jak jeż, zwija się w kłębek i broni się przed Słowem Bożym.
Trudno się zatem dziwić, że Racława, rzecz całą przemyślawszy, wyrzuciła jeża. Pozbywszy się jeżowej pokusy, zadowolona, wróciła do świątobliwej swej pani. Ta pochwaliła ją i przestrzegła, by w przyszłości nie nosiła już tego rodzaju obrzydliwości. Dobrze, że Racława nie dała się jeżowi zwieść ani pozwolić, by oszukańczy czart wkradł się w jej łaski i ogołocił jej duszę z owoców winnicy Pańskiej.
Historia Racławy z Legendy św. Jadwigi jest oczywiście metaforyczną opowieścią o chrześcijance na drodze ku doskonałości, odwracającej się od pokus i podszeptów złego.
Jeż, jeżeli zdołał się wydostać z tej kolczastej metafory, zapewne z klasztoru pierzchł.
I to jest, moi mili, zacny happy end. Także dla jeża.
Bo jeże pojawiały się także w innych kobiecych wspólnotach. Na przykład - nadal jesteśmy na Śląsku - wśród średniowiecznych świdnickich beginek również spotykamy jeże. Konkretnie jeżowe skórki, odebrane pierwotnym właścicielom. Wykorzystywano je, by się nimi w ramach umartwień kaleczyć.
Dlatego cieszymy się, gdy jeż jest żywy i tupta na wolności.
Bo jeż to dziki zwierz.
Źródła:
Fizjolog, tł. Katarzyna Jażdżewska, Warszawa: Prószyński i S-ka, 2003. (stąd cytaty)
Pliny, Natural History. Books VIII-XI, trans. A. Rackham, vol 3, Cambridge MA - London: Harvard University Press – William Heinemann Ltd, 1956.
Literatura:
The Arma Christi in Medieval and Early Modern Culture With a Critical Edition of ‘O Vernicle”, ed. Lisa H. Cooper, Andrea Denny-Brown, London – New York: Routledge, 2016.
Patricia Steward, The Bestiary as a Source of Sermon Exempla: the Case of Paris BnF lat. 15971 [in:] L’Humain et l’Animal dans la France médiévale (XIIe-XVe s.). Human and Animal in Medieval France (12th-15th c.), ed. Irène Fabry-Tehranchi, Anna Russkoff, Amsterdam_New York: Rodopi, 2014, pp. 129-144.
Sarah Elizabeth Spencer, The Regional Impact on Medieval Text and Image: Exploring Representations of Anti-Seimitism in English and Northern French Medieval Bestiaries, - Syracuse University Honors Program Capstone Projects. 193 (2012).
Stanisław Rosik, Jeż w rękawie, czyli bestia w trzebnickiej samotni św. Jadwigi, Wrocłąw: Chronicon, 2021.
Ilustracja: Kodeks lubiński, Święta Jadwiga sprowadza do klasztoru w Trzebnicy pierwsze mniszki
Scena po napisach: Jeśli śledzicie ten profil, to wiecie, że osobliwie lubię jeże, stąd też moja współpraca z Fundacją Akcja dla Dzikich Zwierząt, która od 13 lat ratuje dzikie zwierzęta z okolic Krakowa.
Rocznie Fundacja przyjmuje ponad 1000 dzikich pacjentów, a jednym z nich był jeż Kolczuś, którego znalazły przedszkolaki z Wieliczki. Ten jeżowy maluch został ciężko poraniony i okaleczony przez kosiarkę, a uratowały go dzielne maluchy z przedszkola. To właśnie one nadały mu imię Kolczuś i przez wiele tygodni śledziły postępy w leczeniu i rehabilitacji jeżyka. Pacjent, choć trafił do ośrodka w bardzo ciężkim stanie, a jego rokowania były niepewne, wrócił na wolność jako dorosły i sprawny jeż. Jego historia zapadła w pamięć dzieciakom i wolontariusz(k)om Fundacji, a niedawno Kolczuś został sportretowany na pierwszych fundacyjnych skarpetkach.
Wspólnie z Fundacją Akcja dla Dzikich Zwierząt przygotowaliśmy kilka rad, jak można pomóc jeżom w potrzebie:
1/ Nigdy nie zabieraj jeża z naturalnego środowiska bez konsultacji z ośrodkami zajmującymi się dzikimi zwierzętami. Nie przetrzymuj go w domu ani nie dokarmiaj na własną rękę! Jeśli jeż potrzebuje pomocy, skontaktuj się jak najszybciej z ośrodkiem rehabilitacji dzikich zwierząt.
2/ W upalne dni wystawiaj czystą wodę w niskich (!) pojemnikach. Włóż do wody patyczek lub kamyk - dzięki temu skorzystają z niej nie tylko jeże i ptaki, ale także owady.
3/ Nie wycinaj wszystkich krzewów, nie grab wszystkich liści w ogrodzie, nie zamykaj szczelnie kompostowników, żeby jeż miał gdzie hibernować i czym wyścielić zimowy domek.
4/ Jednym z największych zagrożeń dla jeży jest fragmentacja siedlisk i brak miejsca do życia. Jeśli więc masz ogród/działkę/skwerek, zamiast szczelnej siatki z betonową podmurówką, wybierz ogrodzenie z prześwitami lub zainstaluj przejścia/bramki dla jeży. Jeż to wielki ogrodowy sprzymierzeniec, warto go do siebie zaprosić!
5/ Nie stosuj agresywnych środków przeciwko szkodnikom (sławetne niebieskie granulki na ślimaki), gdyż szkodzą jeżom i innym zwierzętom, które mogą zjeść zatrutego ślimaka/robaka.
6/ Wspieraj organizacje, które pomagają zwierzętom w potrzebie.
Ponieważ jeż jest bohaterem obecnej kampanii Fundacji Akcja dla Dzikich Zwierząt, każda osoba, która zadeklaruje regularną, comiesięczną wpłatę na działania Fundacji, otrzyma skarpetki z wizerunkiem Kolczusia z Wieliczki.
Jeśli więc chcecie pomóc, oto dane Fundacji:
Fundacja Akcja dla Dzikich Zwierząt
ul. Lipska 49, 30-721 Kraków
NIP 6751525278, REGON 362694433, KRS 0000465258
mBank 15 1140 2004 0000 3802 8378 9982
Wszystkie informacje na temat działań Fundacji i kampanii znajdziecie na jej stronie, link w komentarzu.
I pamiętaj, jeśli spotkasz jeża, nie bądź Racławą, nie chowaj go w rękawie!
Bo jeż to dziki zwierz.
