01/08/2026
Ciemności nad Koźlem.
Zapomniany dokument z października 1937 roku w zbiorach historycznych Muzeum Śląskiej Bitwy o Paliwo Blechhammer 1944 zachował się niezwykły plakat obwieszczenia z jesieni 1937 roku. Czerwony druk, wydany w Koźlu (ówczesnym Cosel), wzywał mieszkańców miasta i powiatu do bezwzględnego udziału w masowych ćwiczeniach zaciemniania (Luftschutzverdunkelungsübung). Dziś dokument ten stanowi poruszające świadectwo czasów, w których Europa nieuchronnie zmierzała ku II wojnie światowej. Plakat informuje o manewrach obrony przeciwlotniczej, które zaplanowano na dni od 25 do 31 października 1937 roku. Akcja objęła nie tylko powiat kozielski, ale i cały prowincjonalny Górny Śląsk (Oberschlesien). Od zmierzchu do świtu nakazano wprowadzenie „całkowitego zaciemnienia” (völlige Verdunkelung).Wydarzenie to nie było zwykłym testem technicznym. Był to element nazistowskiej polityki militaryzacji społeczeństwa i przygotowywania cywilów na realia nowoczesnego konfliktu zbrojnego, w którym kluczową rolę miało odegrać lotnictwo bombowe.Miasto w niebieskich barwach. Instrukcje zawarte na plakacie były niezwykle rygorystyczne i drobiazgowe. Dotyczyły każdego aspektu życia publicznego i prywatnego:
Iluminacje i reklamy: Wszystkie neony, podświetlane witryny sklepowe oraz stacje benzynowe musiały zostać bezwzględnie wyłączone.Latarnie uliczne: Wygaszono tradycyjne oświetlenie drogowe. W celu minimalnej orientacji w przestrzeni miejskiej pozwolono na świecenie jedynie nielicznych, specjalnych niebieskich lamp pomocniczych.Ruch kołowy i pieszy: Samochody, motocykle, a nawet rowery i wozy konne mogły poruszać się wyłącznie z drastycznie przesłoniętymi reflektorami. Plakat precyzyjnie opisywał wymiary szczelin w nakładkach (np. 5–8 cm długości i 1,5 cm szerokości), które kierowały snop światła tylko na ziemię, uniemożliwiając dostrzeżenie pojazdu z powietrza. Czerwone światła pozycyjne były całkowicie zakazane. Pojazdy łamiące te zasady były zatrzymywane przez policję bez prawa do dalszej jazdy.
Śluzy świetlne: W budynkach publicznych, restauracjach i kinach nakazano stworzenie tzw. „śluz oświetleniowych” przy drzwiach wejściowych, aby otwarcie drzwi nie powodowało wydostawania się blasku na zewnątrz.
Żegluga na Odrze: Obostrzenia dotyczyły również statków parowych i transportu wodnego, kluczowego dla ówczesnego Cosel. Mogły one używać wyłącznie osłoniętych świateł pozycyjnych skierowanych w dół.Wyjątek od tych surowych reguł dotyczył jedynie pojazdów straży pożarnej, policji oraz pogotowia ratunkowego w nagłych wypadkach.
Kontrola i kary: Nadzór nad ćwiczeniami powierzono policji, formacjom pomocniczym (SA i SS) oraz straży przeciwlotniczej. Pojazdy łamiące zasady były zatrzymywane bez prawa do dalszej jazdy.
Tekst na plakacie apelował do „towarzyszy narodowych” (Volksgenossen) o najwyższą dyscyplinę, tłumacząc, że ćwiczenia służą wspólnemu dobru i bezpieczeństwu. Mieszkańcom wprost sugerowano, aby w czasie zaciemnienia bez potrzeby nie wychodzili na ulice.
Plakat, wydrukowany w kozielskiej drukarni Erich & Herbert Hoppe, to dziś rzadki i cenny dokument historyczny. Pokazuje, jak na dwa lata przed wybuchem II wojny światowej totalitarne państwo niemieckie testowało mechanizmy kontroli nad ludnością cywilną i oswajało ją z nadchodzącą katastrofą. Odrzańskie miasto i jego okolice, rozświetlone dotąd blaskiem rozwijającego się przemysłu, na tydzień utonęły w mroku – mroku, który niespełna dwa lata później ogarnął cały świat.
ENGLISH BELOW
ĆWICZENIA W ZACIEMNIANIU
Obwieszczenie to nasze Muzeum otrzymało od rodziny autochtonów. Dotyczy ono ćwiczeń w zaciemnianiu przed bombardowaniem nocnym. W tekście jednoznacznie nie ma tego określenia, jest natomiast informacja o „ochronie społeczeństwa przed nieb🇬🇧🇬🇧🇬🇧🇬🇧ezpieczeństwem”. Niemcy, mając na uwadze swoje nocne bombardowania miast angielskich oraz ośrodków przemysłowych, doskonale wiedzieli jakie olbrzymie znaczenie ma zaciemnianie. Obwieszczenie to pochodzi z 1937 roku; ćwiczenia w zaciemnianiu miały być przeprowadzane w dniach 25-31 października w mieście i gminie Koźle. Widzimy , że na dwa lata przed rozpętaniem II wojny przez Niemcy takie starania już prowadzono. Nie chodziło jedynie o zbrojenie swoich armii; aspekt przygotowania społeczeństwa do następstw możliwej wojny również był ważny. Oto kilka cytatów z tego obwieszczenia:
„Ćwiczenia w zaciemnianiu w mieście i gminie Koźle. Całkowite zaciemnienie będzie od zmierzchu do rana”
„Wszystkie pojazdy, które nie dostosują się do zarządzenia, zostaną zatrzymane i będą mogły wyruszyć w dalszą drogę dopiero po zakończeniu ćwiczeń”
„Jako oświetlenie pojazdów dopuszczony zostaje poziomy, długości 5-8 cm i 1,5 cm szeroki pasek lub wycięta gwiazda o przekątnej 5 cm”
„Wszystkie statki i pojazdy wodne wyłączają swoje światła i mogą tylko z zasłoniętymi od góry reflektorami się poruszać”
“Podczas ćwiczeń należy utrzymać normalną działalność (pracę) gospodarki”
„Domy mieszkalne, sklepy, budynki (hale) przemysłowe pozostają całkowicie zaciemnione. Wszystkie światła z wystaw sklepowych i reklam zostają wyłączone”
„Policja i przydzieleni pomocnicy (SA, SS) są zobowiązani do monitorowania ćwiczeń i będą reagować na wykroczenia”
„Oczekuje się od mieszkańców, że ćwiczenia związane z zaciemnianiem w celu ochrony społeczeństwa przed niebezpieczeństwami zostaną przyjęte ze zrozumieniem, poprzez właściwe zachowanie i doskonałe zaciemnienie”
Oryginalną odezwę możemy oglądać w Muzeum Śląskiej Bitwy o Paliwo w Kędzierzynie-Koźlu na osiedlu Blachownia.
BLACKOUT DRILLS
We have received this document from a local family. It announces blackout drills in anticipation of nighttime bombing. The text does not explicitly name it as such, but it does mention "protecting the society from danger." The Germans, mindful of their nighttime bombing of English cities and industrial centers, were well aware of the enormous importance of blackout drills. This notice dates back to 1937; the drills were to be conducted from October 25th to 31st in the town and commune of Koźle. We can clearly see that two years before Germany unleashed World War II, such efforts were already underway. It wasn't just about arming their military; preparing the society for the consequences of a possible war was also important. Here are some quotes from the document:
"Blackout drills in the town and commune of Koźle. Total blackout will be in effect from dusk until dawn."
"All vehicles that do not comply with the order will be stopped and will only be allowed to continue their journey after the drill is completed."
"Only horizontal lights, 5-8 cm long and 1.5 cm wide, or a cut-out star with a diagonal of 5 cm are permitted as vehicle lighting."
"All ships and other watercraft must turn off their lights and may only operate with their headlights covered at the top."
"Business operations must be maintained during the drills."
"Residential homes, shops, and industrial buildings (halls) must remain completely darkened. All lights from shop windows and advertisements must be turned off."
"Police and assigned assistants (SA, SS) are obligated to monitor the drills and will respond to any violations."
"Residents are expected to comply with the blackout drills to protect the general public from threats."
The original document can be viewed at our Museum in Kędzierzyn-Koźle.