Ruch Autonomii Śląska

31/05/2026

🏛 Dziedzictwo kulturowe Górnego Śląska 🏛

▶ Miało to być arcydzieło, prowadzące twórcę na szczyty kariery, stało się powodem jej załamania. W 1844 roku Theodor Erdmann Kalide (1801-1863), rzeźbiarz urodzony w Królewskiej Hucie, który pierwsze szlify zdobywał w Królewskiej Odlewni Żeliwa w Gliwicach, by następnie ukończyć Akademię Sztuk Pięknych w Berlinie, wykonał gipsowy model grupy "Bachantka na panterze".

▶ Rzeźba miała zostać zrealizowana w materiale, uchodzącym za szczególnie szlachetny – w marmurze karraryjskim. Artysta przystąpił do pracy nad swoim pierwszym poważnym dziełem w kamieniu po powrocie z podróży do Italii w 1846 r. Było to możliwe dzięki wsparciu szwagra, Franza Wincklera, przemysłowca, który położył podwaliny rozwoju Katowic.

▶ Dzieło wystawiono w roku 1848. Zmysłowe ujęcie antycznego tematu, który wydawał się jedynie pretekstem, zelektryzowało opinię publiczną. Krytyczne głosy dotarły na Górny Śląsk. W konsekwencji Winckler odmówił przyjęcia dzieła, niedomagając się zwrotu zapłaty. Za życia Kalidego nie udało się sprzedać rzeźby do żadnej publicznej kolekcji. Nastąpiło to dopiero po śmierci artysty – w 1878 r. dzieło kupiła berlińska Galeria Narodowa.

▶ Często powtarzany jest pogląd, że skandal wokół Bachantki był bezpośrednią przyczyną załamania rozwijającej się dotąd pomyślnie kariery Kalidego. Faktem jest, że odtąd nie otrzymywał już intratnych zamówień. Jedyne zlecenie na pomnik zrealizował dzięki protekcji Franza Wincklera – była to statua hrabiego Friedricha Wilhelma von Redena, odsłonięta w 1853 roku w Królewskiej Hucie. Bachantka nadal znajduje się w Berlinie, choć w czasie II wojny światowej doznała poważnych uszkodzeń.

29/05/2026

Idymy, bo przajymy Ślōnskowi! To my, ślōnskŏ nacyjŏ, ślōnsko gŏdka, ślōnskŏ siła!

Największa w Polsce manifestacja w obronie śląskiej tożsamości i samorządności. Odbywa się od kilkunastu lat w Katowicach na Górnym Śląsku. Marszu Autonomii odbywa się w okolicach 15 lipca, kiedy przypada rocznica uchwalenia przez Sejm RP Statutu Organicznego Województwa Śląskiego. Ta pierwsza w odrodzonej II Rzeczpospolitej ustawa o randze konstytucji przyznawała regionowi autonomię.

Przekaż darowiznę na organizację największej manifestacji regionalnej w Polsce. W Katowicach w połowie lipca jak co roku w radosnej i rodzinnej atmosferze przemaszerujemy ulicami Katowic, by pokazać nasze przywiązanie do Śląska i jego wartości.

Idymy, bo przajymy Ślōnskowi! To my, ślōnskŏ nacyjŏ, ślōnsko gŏdka, ślōnskŏ siła!Największa w Polsce manifestacja w obronie śląskiej tożsamości i samorządności. Odbywa się od kilkunastu lat w Katowicach na Górnym Śląsku. Marszu Autonomii odbywa się w okolicach 15 lipca, kied...

26/05/2026

🌏 Ludy i regiony świata 🌏

▶ Fulbe, znani również jako Fulani lub Peul, stanowią jedną z największych i najbardziej rozproszonych grup etnicznych w Afryce, liczącą do 40 milionów ludzi w ponad 20 krajach.
Ich obecność rozciąga się od Senegalu i Mauretanii na zachodzie po Sudan i Republikę Środkowoafrykańską na wschodzie, tworząc kulturową nić łączącą Afrykę Zachodnią i Środkową.

▶ Fulbe wyróżniają się nie tylko liczebnością i mobilnością, ale także głębokim poczuciem tożsamości, ukształtowanym przez życie pasterskie, nauki islamu i surowy kodeks moralny zwany pulaaku, który akcentuje godność, cierpliwość i samokontrolę.
Dzięki połączeniu mobilności, dyscypliny i zdolności adaptacji Fulbe mogli przez stulecia przetrwać kolonialne zawirowania, susze i ustanawianie współczesnych granic, a jednocześnie zachować jeden z najbardziej charakterystycznych i trwałych systemów kulturowych Afryki.

▶ Pochodzenie Fulbe jest złożone i kontrowersyjne. Językowo należą do atlantyckiej gałęzi rodziny nigeryjsko-kongijskiej, a ich wczesna migracja prawdopodobnie rozpoczęła się w regionie Senegambii ponad tysiąc lat temu.
Przez wieki migrowali na wschód falami, zajmując się hodowlą bydła, handlem i szerzeniem islamu.
W XI wieku społeczności Fulbe istniały już w Futa Toro (dzisiejszy Senegal), Futa Jallon (Gwinea) i Macina (Mali). Ich ekspansja zbiegła się z rozwojem ważnych ośrodków islamskich, takich jak Timbuktu i Gao, gdzie uczeni Fulbe przyczynili się do rozpowszechniania wiedzy arabskiej i edukacji koranicznej.

▶ Społeczeństwo Fulbe opiera się na pulaaku, kodeksie postępowania kładącym nacisk na skromność (semteende), cierpliwość (munyal), odwagę (ngorgu) i mądrość (hakkiilo). Ten system moralny kształtuje wszystko, od sposobu mówienia po sposób radzenia sobie z konfliktami.
Fulbe posługują się językiem pulaar lub fulfulde, tonalnym językiem z dziesiątkami dialektów, który rozciąga się na całą Afrykę. Hausa pozostaje najczęściej używanym językiem w Afryce Zachodniej, jednak fulfulde odgrywa wyjątkową rolę jako pomost między społecznościami koczowniczymi i osiadłymi. Pomimo różnic regionalnych wzajemne zrozumienie pozostaje silne, co świadczy o rozległej sieci mobilności i handlu.

▶ Fulbe to w przeważającej mierze muzułmanie, a islam stanowi centralny element ich tożsamości od ponad tysiąclecia. Uczeni Fulbe byli jednymi z pierwszych, którzy tłumaczyli i nauczali Koranu w lokalnych językach, a wiele rodzin prowadzi prywatne szkoły islamskie (madrasy). Jednak przedislamskie tradycje duchowe przetrwały również w subtelnych formach, takich jak wiara w duchy przodków (dżenun), amulety ochronne oraz rytuały związane z płodnością, zdrowiem bydła i deszczem. Praktyki te współistnieją z islamem w formie wiary synkretycznej, szczególnie wśród wiejskich Fulbe.

▶ Dla wielu Fulbe bydło to życie. Stada to nie tylko aktywa ekonomiczne, ale także symbole prestiżu, miłości i ciągłości rodu. Koczowniczy Fulbe podążają sezonowymi szlakami przez sawanny i regiony Sahelu, przemieszczając się między pastwiskami pory suchej i deszczowej. Na terenach osiadłych wielu Fulbe zajęło się rolnictwem, handlem i edukacją, jednak symboliczna moc stad pozostała silna w pamięci zbiorowej i sztuce.

24/05/2026

🏛 Dziedzictwo kulturowe Górnego Śląska 🏛

▶ Bodo Zimmermann, urodzony w Wielkopolsce, dorastający w Świdnicy, zanim wybrał ścieżkę kariery artystycznej, studiował w Królewskiej Pruskiej Szkole Kadetów. Jako członek Freikorpsów walczył ze Spartakusowcami w Berlinie i Polakami na Górnym Śląsku w 1921 r. Następnie podjął studia artystyczne we Wrocławiu, a naukę kontynuował m.in. w Monachium i Berlinie. Po powrocie na Śląsk zdobył uznanie jako grafik i ilustrator książek. Swoje atelier prowadził w jednej z kamienic przy wrocławskim rynku. Powołany do wojska w czasie II wojny światowej, w 1945 r. znalazł się ponownie we Wrocławiu, gdzie zgłosił się ochotniczo do obrony miasta. Po jego upadku dostał się do sowieckiej niewoli, z której zwolniono go ze względu na zły stan zdrowia. Zmarł wkrótce potem we Frankfurcie nad Odrą.

▶ ZImmermann zadbał m.in. o graficzną oprawę tomu wierszy Friedricha Bischoffa „Schlesischer Psalter” („Śląski Psałterz”), wydanego po raz pierwszy w 1936 roku. Pochodzący ze Środy Śląskiej autor w swej liryce prezentował obraz uduchowionej Heimat, w której rezonowała atmosfera poezji Eichendorffa. Grafika Zimmermanna zatytułowana „Heimat in Ewigkeit” („Ojczyzna w wieczności”) koresponduje z podtytułem tomu: „Werkstatt zwischen Himmel und Erde” („Warsztat między niebem a ziemią”).

▶Pole obrazowe szczelnie wypełniają krajobrazowe motywy: u samego dołu potężny kompleks przemysłowy, zza którego wyłania się meandrująca wstęga Odry i sunące nią barki. Na jej brzegach stoją drewniany kościół, wiejskie domy i wiatrak, ciągną się łany i snopy, w zakolu rzeki wyrasta miasto ze świątynią o dwuwieżowej fasadzie i basztą wśród nowoczesnej zabudowy – czyżby Opole? Za widocznym w oddali kolejnym miastem ziemia zaczyna falować, wzgórza przechodzą w góry, nad górami kłębią się chmury, spośród których wyłaniają się trąby i bije nadnaturalny blask. Spomiędzy obłoków wyłaniają się zrębowy kościół i chłopska zagroda. Ku temu niebiańskiemu pejzażowi zmierzają nadnaturalnej wielkości ciemne sylwetki, jakby wzywane dźwiękiem trąb na Sąd Ostateczny. Drewniana świątynia pojawia się zarówno w ziemskiej jak i „przebóstwionej” Heimat, uosabiając to co duchowe, stanowiąc ślad nieba na ziemi.

▶ Grafika zyskała sporą popularność. Po roku 1945 była wielokrotnie reprodukowana w prasie wydawanej przez środowiska wypędzonych. Czasem ograniczano się jedynie do zaprezentowania dolnej części kompozycji, podpisując ją jako "Pejzaż górnośląski".

22/05/2026

🇵🇱 Zieloni kadeci 🇵🇱

▶ Przed 105 laty na Górnym Śląsku trwała specjalna operacja wojskowa, zorganizowana i sfinansowana przez Rzeczpospolitą Polską. Jej celem było wymuszenie możliwie korzystnego dla strony polskiej podziału obszaru plebiscytowego, zwłaszcza zaś pozyskanie gospodarczo atrakcyjnych wschodnich części regionu. W operacji brali liczny udział niezwiązani z Górnym Śląskiem Polacy, stanowiący zdecydowaną większość kadry oficerskiej. Oddziały zasilone zostały także polskimi żołnierzami — oficjalnie urlopowanymi ze swoich jednostek.

▶ Decydujący udział państwa polskiego w operacji, którą dawniej przedstawiano jako spontaniczny zryw Górnoślązaków, został dobrze opisany w nowszej literaturze przedmiotu. Nie wpłynęło to zasadniczo na autoryzowaną przez władze różnego szczebla politykę historyczną. Złamanie prawa międzynarodowego i wysłanie żołnierzy w celu zajęcia terytorium podlegającego międzynarodowej jurysdykcji, oficjalnie uznanej przez Rzeczpospolitą, są publicznie afirmowane podczas uroczystości takich jak wczorajsza na Górze św. Anny, gdzie upamiętniono udział w walkach polskich kadetów.

▶ Ciągłość polskiej polityki historycznej wyraża się w wykorzystaniu jako scenografii obchodów Pomnika Czynu Powstańczego, zaprojektowanego przez Xawerego Dunikowskiego w okresie stalinowskim, syntetyzującego wątki polskiej opowieści o Śląsku. Korzenie tej narracji, w której centrum stoją przelana krew i przemoc, tkwią jednak w czasach międzywojennych, kiedy tzw. ideologia powstańcza szowinistycznego Związku Powstańców Śląskich służyła legitymizacji autorytarnych rządów sanacji. Śmiały czyn zbrojny, podjęty wbrew prawu i demokratycznym decyzjom plebiscytowym, przeciwstawiany był kunktatorstwu Wojciecha Korfantego. W ten sposób mit powstań wykorzystywano nie tylko wspierając rewizjonistyczne roszczenia wobec niemieckiego sąsiada, ale także w wewnętrznej rozgrywce politycznej.

▶ Podobna sytuacja miała wówczas miejsce w Niemczech. Organizacje kwestionujące demokratyczny ład Republiki Weimarskiej głosiły kult Freikorpsów, wysłanych na obszar plebiscytowy wobec bezczynności francuskich sił rozjemczych podczas polskiej napaści. Po przejęciu władzy przez NSDAP na Górze św. Anny zorganizowano przestrzeń masowych celebracji z okazałym amfiteatrem i mauzoleum poległych w walce z Polakami. W okresie powojennym kult ten pielęgnowany był jeszcze przez część środowisk wypędzonych, by z czasem, przy braku wsparcia publicznych instytucji, zaniknąć i stać się przedmiotem krytycznej refleksji. Mimo świeżych doświadczeń w Donbasie, gdzie Federacja Rosyjska przeprowadziła podobną operację z wykorzystaniem "zielonych ludzików", refleksji takiej brakuje architektom polskiej polityki pamięci.

Fot. TVP3 Opole

21/05/2026

Prapremiera najsłynniejszego utworu w historii dramatu w języku śląskim odbiła się szerokim echem, choć nie wszędzie wywołała entuzjazm. Pomijamy głosy kulturowych szowinistów, którzy śląski uznają za niegodny teatralnej sceny. Zachęcamy jednak do lektury krytycznej recenzji, która zawiera szereg interesujących uwag na temat współczesnej śląskiej tożsamości. Tych, którzy widzieli już spektakl, także do skonfrontowania opinii autora z własnymi refleksjami i odczuciami.

Kolejny Hamlet w okolicach niemal rodzinnych. Po Sosnowcu – Katowice, Teatr Śląski, pierwszy „mój” teatr, pierwsza scena, na której premiery jeździłem regularnie i z własnego wyboru. I choć pewnie przedstawienia Szewców, Daczy czy Filomeny Marturano z lat osiemdziesiątych nie zapisa....

19/05/2026

🌏 Ludy i regiony świata 🌏

▶ Võro to bałtycko-fińska grupa etnograficzna zamieszkująca Estonię, pochodząca z obszaru historycznego Vana-Võromaa, gdzie mówi się językiem Võro, w południowo-wschodniej części kraju. Wraz ze spokrewnionymi Setu wywodzą się od ludności posługującej się językiem południowoestońskim, stanowiącym odrębną gałęź języków fińskich.

▶ Język południowoestoński, przodek Võro, oddzielił się od reszty rodziny języków fińskich mniej więcej od 1000 do 600 r. p.n.e., stając się jedną z najwcześniejszych gałęzi języka fińskiego, które oddzieliły się od wspólnego prajęzyka.

▶ W XVII wieku rozwinęła się odrębna tradycja literacka południowej Estonii. Częstotliwość używania języka południowoestońskiego w literaturze spadła pod koniec XIX wieku, gdy ujednolicony język północnoestoński stał się fundamentem narodowego języka literackiego estońskiego; podstawowa nauka języka południowoestońskiego ustała w latach 90. XIX wieku. Przechodzenie na standardowy język estoński nasiliło się między latami 60. a 80. XX wieku, napędzane urbanizacją, masową edukacją i negatywnym nastawieniem do języka lokalnego.

▶ Ruch rewitalizacji Võro narodził się pod koniec lat 80. XX wieku wraz z drugim narodowym przebudzeniem Estonii. Coroczny Letni Uniwersytet Kaika (Kaika Suvõülikuul) rozpoczął działalność w 1988 roku, finansowany przez państwo Instytut Võro ​​(Võro Instituut) powstał w 1995 roku, a regionalny festiwal piosenki Uma Pido odbywa się w Võru co dwa-trzy lata od 2008 roku.

▶ Spis powszechny w Estonii z 2021 roku odnotował 97 320 mieszkańców posługujących się językiem Võru, z czego 25 080 posługiwało się pokrewnym Setu, co oznacza, że około 72 240 osób posługiwało się właściwym Võro. W regionie historycznym dialekt ten deklarowało 73% mieszkańców okręgu Võru i 59% mieszkańców okręgu Põlva. Szacuje się, że 60% osób posługujących się Võro mieszka poza Vana-Võromaa, głównie w Tartu i Tallinie. Dane dotyczące języków w spisie obejmują osoby posługujące się językiem w sposób aktywny, osoby bilingwalne oraz respondentów, których deklaracja odzwierciedla przynależność etniczną, a nie biegłość w posługiwaniu się mową.

▶ Ustawa o języku estońskim traktuje Võro jako „formę regionalną” języka estońskiego, a nie jako odrębny język, a Rejestr Ludności nie pozwala mieszkańcom na rejestrację Võro jako języka ojczystego. Kongres Ludności Võro zaapelował o zmianę tych przepisów.

▶ 22 kwietnia 2023 roku 126 wybranych delegatów z ośmiu historycznych parafii regionu Vana-Võromaa zwołało inauguracyjny Kongres Ludu Võro w Võru. Kongres przyjął 122 głosami za, przy jednym głosie przeciw i trzech wstrzymujących się, deklarację uznającą Võro za ludność rdzenną Estonii, powołując się na Deklarację Narodów Zjednoczonych o Prawach Ludności Rdzennej (2007) oraz rezolucję Parlamentu Europejskiego z 2018 roku w sprawie praw ludności rdzennej.

17/05/2026

🏛 Dziedzictwo kulturowe Górnego Śląska 🏛

▶ Największym miastem przednowoczesnego Górnego Śląska była Opawa. Opawski kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny - okazała gotycka świątynia o dwuwieżowej fasadzie - znajdował się pod patronatem Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego, a zatem Krzyżaków, rezydujących w nieodległym Bruntalu.

▶ Do połowy XVIII w. w prezbiterium świątyni znajdowało się okazałe późnogotyckie retablum, które estetycznie nie korespondowało ze zbarokizowanym wnętrzem. Wykonanie nowej nastawy zlecono prowadzącemu swój warsztat w Opawie, a pochodzącemu z Ratyzbony Johannowi Georgowi Lehnerowi. Jego projekt zaaprobował w roku 1755 wielki mistrz zakonu Klemens August Wittelsbach. Ołtarz spłonął jednak już w 1758 r., a wyobrażenie o jego formie daje model, przechowywany w opawskim muzeum.

▶ W 1782 roku opawski proboszcz za zgodą wielkiego mistrza Maksymiliana Franciszka Austriackiego zawarł umowę na wykonanie nowego ołtarza z morawskim rzeźbiarzem i dekoratorem Johannem Schubertem. Miał on zrealizować projekt dostarczony przez Maurizio Pedettiego, architekta pochodzącego z okolic Como, działającego w różnych księstwach Rzeszy. Schubert pracował wraz ze swoim warsztatem równocześnie nad kilkoma zleceniami, ołtarz ukończył więc dopiero w roku 1784.

▶ Dzieło przyjęte zostało z entuzjazmem, o czym świadczą nie tylko odnotowane w dokumentach reakcje zleceniodawcy, ale także liczne naśladownictwa w kolejnych latach i dziesięcioleciach. Formę otwartego cyborium - zwieńczonej belkowaniem kolumnady na planie koła lub elipsy, przerwanej od frontu - powtórzono m.in. w nastawach w Frydku, Nowej Cerekwi, Pszowie, Bielsku i Ujeździe.

16/05/2026

🤭 Jak to? Przecież nie ma takiego języka! 😱

▶ Kto już był? Jakie wrażenia?

15/05/2026

💛 Śląska kultura doceniana? 💙

▶ Jak według raportu „Postawy mieszkańców aglomeracji śląskiej wobec śląskiej tradycji i dziedzictwa kulturowego”, o którym pisaliśmy wczoraj, prezentuje się stosunek populacji objętego badaniami obszaru do kultury śląskiej i jej poszczególnych elementów? Jak czytamy: "Wśród badanych mieszkańców konurbacji śląskiej przeważa stosunek pozytywny: ponad 2/3 respondentów ceni śląską kulturę i tradycję (68%). Podobnie rzecz się ma ze stosunkiem do Ślązaków (66%) i języka śląskiego (65%). Jedna czwarta wyraża stosunek neutralny. Odnotowano także bardzo niski odsetek osób negatywnie odnoszących się do badanych zjawisk".

▶ Interesujące są wyniki dotyczące roli języka śląskiego. 54,9% respondentów (największa liczba wskazań) wskazało go jako najważniejszy element śląskiej tożsamości. 77,4% respondentów twierdzi, że znajomość i używanie języka śląskiego są dla nich ważne. Ponadto 27,4% badanych zwróciło uwagę na zwiększenie zainteresowania językiem śląskim w kulturze, a niemal dwie trzecie (61,3%) opowiada się za uznaniem śląskiego za język regionalny. Prawie 70% respondentów uważa, że śląska tożsamość nie może istnieć bez języka.