29/09/2026
🌏 Ludy i regiony świata 🌏
▶ Mandejczycy to starożytna grupa religijna, która po raz pierwszy pojawiła się w południowej Mezopotamii ponad 2000 lat temu. Ich rytuały w pewnym stopniu przypominają wierzenia zaratusztriańskie i nestoriańskie. Jednakże ich głównym prorokiem jest Jan Chrzciciel. Wierzą oni, że płynąca woda jest twórczą siłą życiową i drogą do czystości. Ich religia nosi nazwę mandeizmu i ma charakter monoteistyczny oraz gnostycki.
▶ Mandejczycy nie wyznają ślepej wiary; cenią sobie przede wszystkim wiedzę. Uważa się ich za jedyną wspólnotę gnostycką, która przetrwała do czasów współczesnych. Religia ta wykazuje podobieństwa do takich wyznań jak zaratusztrianizm, chrześcijaństwo czy islam. Od czasu ataku islamskich bojowników na ich ojczyznę w 2003 roku w Iraku pozostało niespełna 5000 Mandejczyków.
▶ Mandejczycy uważani są za część rdzennej ludności Iraku. Pierwotnie stanowili społeczność szkutników i złotników, zamieszkującą bagna w dorzeczu rzek w okolicach Bagdadu. Obecnie zajmują się również nowoczesnymi zawodami i handlem. W ciągu ostatniej dekady liczebność społeczności mandejskiej drastycznie spadła. W czasie I wojny światowej Mandejczycy zamieszkiwali wiejskie obszary Iraku i Iranu. Jednakże na skutek narastającego nacjonalizmu arabskiego wielu z nich uległo arabizacji; byli również zmuszani do porzucenia swojej religii i kultury pod groźbą prześladowań.
▶ Jeszcze stosunkowo niedawno społeczność mandejska zamieszkiwała głównie Bagdad, choć nieliczni jej przedstawiciele żyli również po drugiej stronie granicy, w miastach Ahwaz i Khorramshahr. Po wojnie w Iraku z 2003 roku społeczność ta – licząca wówczas od 60 do 70 tysięcy osób – uległa rozproszeniu. Ludzie ci zostali przesiedleni do Iranu, Syrii i Jordanii. Część z nich wyemigrowała także do Stanów Zjednoczonych, Europy i Australii. W Szwecji istnieje społeczność mandejska, której członkowie żyją w pokoju i cieszą się swobodą w praktykowaniu swojej wiary.
▶ Początki mandeizmu wiązane są z obszarem Iraku i pierwszymi trzema wiekami naszej ery, choć kwestia ta pozostaje w dużej mierze przedmiotem domysłów. Historycy zwracają uwagę na obecność elementów babilońskich w tekstach mandejskich, a także na stosowanie kalendarza irańskiego oraz występowanie słownictwa pochodzenia irańskiego w języku mandejskim. Przesłanki te skłoniły część badaczy do wysunięcia hipotezy, iż mandeizm mógł narodzić się w południowo-zachodniej Mezopotamii jeszcze w czasach przedchrześcijańskich.
▶ Niektórzy badacze łączą również mandejczyków z żydowskim ugrupowaniem nazarejczyków. Inni natomiast – opierając się na historycznym dokumencie Haran Gawaita, opisującym ich exodus z Palestyny do Mezopotamii w I wieku – przypisują im pochodzenie syryjsko-palestyńskie.
▶ Uważa się, że nazwa „Mandejczycy” pochodzi od aramejskiego słowa manda, oznaczającego „wiedzę”. Wielu historyków sądzi, że Mandejczycy są jedyną sektą z okresu późnej starożytności, która do dziś określa się mianem gnostyków. Na Bliskim Wschodzie nazywa się ich S***a – terminem wywodzącym się z aramejskiego rdzenia związanego z chrztem. Nazywa się ich również niekiedy „chrześcijanami świętego Jana”.
▶ Wielu badaczy uważa także, że Mandejczycy są częścią wspólnoty sabejskiej, o której wspomina Koran. Według tej księgi religijnej Mandejczycy – podobnie jak chrześcijanie czy wyznawcy mazdaizmu (Majus) – nie powinni być prześladowani za swoje przekonania. Mimo to społeczność mandejska spotykała się z ostracyzmem i oskarżeniami o praktykowanie pogańskich wierzeń.
▶ Mandejczycy zostali po raz pierwszy odkryci przez świat zachodni w 1290 roku za sprawą włoskiego mnicha o nazwisku Montecroce. W XIII wieku mnisi podróżowali po Palestynie, Mezopotamii i Turcji, szerząc wiarę z ramienia papieża Mikołaja IV. Montecroce zetknął się z Mandejczykami, gdy przemierzał pustynne tereny w okolicach Bagdadu. Opisał ich jako grupę ludzi, którzy nie byli ani muzułmanami, ani chrześcijanami, ani wyznawcami judaizmu. Wyznawali oni własne, unikalne poglądy na temat przeznaczenia i czcili Jana Chrzciciela, odnosząc się jednocześnie wrogo do postaci Abrahama i Jezusa. Sprzeciwiali się obrzezaniu i praktykowali rytuały związane z wodą. Ich kapłani nosili charakterystyczne szaty religijne i posługiwali się pięknymi księgami; mieli też żony, którym dochowywali wierności. Montecroce stwierdził, że była to najbardziej niezwykła grupa ludzi, jaką napotkał na Wschodzie.
▶ Mandejczycy również posiadają koncepcję zbliżoną do pojęć nieba i piekła. Jeśli człowiek prowadził grzeszne życie i dopuścił się grzechu śmiertelnego, trafia prosto do piekła. Mandejska wizja zbawienia stanowi połączenie tradycji biblijnej z teorią czterech epok świata. Mandejczycy wierzą, że są potomkami „czystego nasienia” Adama.
▶ Uważa się, że Mandejczycy wywodzą się od zwolenników Jana Chrzciciela; sami często określają się mianem „S***a”, co oznacza „chrzciciele”. Wyznają zasady i doktryny religijne odmienne od chrześcijańskich, bliższe zaratusztrianizmowi i mazdaizmowi. Według Mandejczyków pierwszym człowiekiem był Adam. Adam, Ewa oraz ich potomkowie – Szitil, Hilib i Anosz – to postaci niebiańskie, które wyznaczają początek ludzkości.
▶ Pierwszym wyznawcą występującym w świętych księgach mandejskich jest Zazai, który działał w czasach panowania sasanidzkiego szacha Bahrama I (271–274 n.e.). Był to okres krwawych prześladowań mniejszości religijnych w Persji, napędzanych przez zaratusztriańskiego arcykapłana Kartira. Systematyczne spisywanie i kodyfikowanie rozproszonych tekstów przez Zazaia miało na celu uratowanie tożsamości religijnej mandajczyków przed całkowitym zniszczeniem. Można przypuszczać, że był historycznym założycielem mandeizmu.
▶ Symbolem mandaizmu jest drabša - sztandar w kształcie krzyża, wykonany z dwóch połączonych ze sobą gałęzi drzewa oliwnego, w połowie pokrytych kawałkiem białej tkaniny – tradycyjnie z czystego jedwabiu – oraz siedmiu gałęzi mirtu. Cztery ramiona drabša symbolizują cztery krańce wszechświata, podczas gdy tkanina z czystego jedwabiu reprezentuje Światło Boże. Siedem gałązek mirtu symbolizuje siedem dni stworzenia. Drabša jest postrzegana jako symbol światła, uważa się, że promieniuje z niej światło słońca, księżyca i gwiazd. Mogła ona mieć pochodzenie przedchrześcijańskie i pierwotnie służyć do zawieszania szala modlitewnego podczas zanurzania się w rzece