20/08/2026
Kamieniec to nie tylko pałac. Doktor „Wulkan”
Co przywozili ze sobą ludzie, którzy po wojnie przyjeżdżali do Kamieńca?
Będzie trochę tekstu do przeczytania. Zachęcam Was jednak do tego aby w tym pędzie zatrzymać się na chwilę i przeczytać całość.
Co przywieźli?
Najczęściej niewiele. Walizkę, trochę ubrań, rodzinne fotografie, czasem dokumenty, które lepiej było schować głęboko i nikomu nie pokazywać. Przywozili jednak coś jeszcze. Własną przeszłość. Historie z miejsc, które musieli opuścić.
Historie wojenne, rodzinne, czasem tak nieprawdopodobne, że po wielu latach trudno oddzielić w nich udokumentowane fakty od przekazywanej z pokolenia na pokolenie legendy. Ale ja lubię legendy. Za każdą legendą kryją się ciekawe jej początki. A Kamieniec? Kamieniec to nie tylko Pałac Marianny Orańskiej To nie tylko kościół. Kamieniec to także ludzie, którzy przyjechali tutaj z różnych stron Polski i Europy, a następnie zaczęli budować swoje życie od początku.
Jednym z nich był Eugeniusz Kitliński.
Wszystko zaczęło się od tego, że jego rodzina przekazała nam jego archiwum. Teczki, fotografie, legitymacje, życiorysy, odznaczenia oraz relacje osób, które znały go w czasie wojny. Początkowo były to tylko dokumenty. Daty, pieczęcie, podpisy i pseudonimy. Mnóstwo tego.
Dopiero później, karta po karcie, zaczęła się z nich wyłaniać postać człowieka, którego życiorys mógłby wystarczyć na kilka zupełnie różnych opowieści.
Urodził się 22 maja 1917 roku w Odessie. Gdy miał trzy lata, jego rodzina wróciła do Polski. Dorastał w Hrubieszowie. Był sportowcem, biegał, grał w piłkę nożną, a w 1938 roku zdał maturę w tamtejszym Gimnazjum im. Stanisława Staszica. Później wyjechał do Lwowa, aby studiować medycynę.
Wydawało się, że jego przyszłość została już wybrana. We wrześniu 1939 roku wszystko się jednak zmieniło.
W czerwcu 1940 roku Eugeniusz Kitliński złożył przysięgę Związku Walki Zbrojnej. Przyjął pseudonim „Wulkan”. Człowiekiem, który odebrał od niego przysięgę, był Zygmunt Bondarewicz – kierownik szkoły w Turkowicach i dowódca kompanii Armii Krajowej Sahryń–Turkowice.
„Wulkan”. Trudno wyobrazić sobie pseudonim, który pasowałby do niego bardziej. Z relacji ludzi, którzy go znali, wyłania się obraz człowieka niezwykle aktywnego, żywiołowego i zaangażowanego. Potrafił zajmować się wieloma sprawami jednocześnie. Jeżeli uważał, że coś należy zrobić, nie czekał, aż zajmie się tym ktoś inny. Taki pozostał do końca życia.
W czasie wojny został zastępcą dowódcy placówki obejmującej między innymi Sachryń, Kolonię Sachryń, Turkowice i Wronowice. Konspiracja nie składała się wyłącznie z leśnych oddziałów i spektakularnych akcji. Potrzebowała żywności, transportu, bezpiecznych domów, wiadomości i ludzi, którzy potrafili zorganizować to wszystko tak, aby nie zwrócić uwagi Niemców.
Tym właśnie zajmował się „Wulkan”.
12 lutego 1943 roku Zygmunt Bondarewicz został zabity. Po jego śmierci Kitliński przeniósł się do Hrubieszowa. Tam działał na polecenie kwatermistrza Obwodu AK Karola Puchalskiego „Graba” oraz oficera broni Ignacego Panka „Kaliny”. Zaopatrywał Kedyw (Kierownictwo Dywersji Komendy Głównej Armii Krajowej – dział organizacyjny Armii Krajowej zajmujący się przeprowadzaniem i organizacją akcji bojowych). Sam również brał udział w akcjach zbrojnych a dom jego rodziców stał się punktem kontaktowym i miejscem zbiórek.
W zachowanych dokumentach pojawiają się kolejne nazwiska: Stanisław Gajewski „Szpaczek” i Ryszard Sręga „Lotnik”. Są też konkretne wydarzenia. W kwietniu 1944 roku Kitliński przewiózł czterech ludzi Kedywu do leśnej szkoły partyzanckiej w rejonie Grabowca. Miesiąc później miał uczestniczyć w odbiorze zrzutu broni i amunicji. W czerwcu poszukiwało go Gestapo, dlatego przeniósł się w okolice Białopola. W lipcu 1944 roku dowodzeni przez niego ludzie zdobyli tam posterunek policji ukraińskiej.
22 lipca 1944 roku jego działalność konspiracyjna dobiegła końca.
8 stycznia 1945 roku znalazł się w ludowym Wojsku Polskim. Nie ujawnił swojej przeszłości w Armii Krajowej. Trafił do kompanii szkolnej Katedry Medycyny Wojskowej w Lublinie, a następnie odbywał praktykę w szpitalu.
Nie znalazłem dokumentu, w którym sam jednoznacznie wyjaśniłby, dlaczego wstąpił do wojska. Kiedy jednak przeanalizujemy kolejność wydarzeń, można przypuszczać, że była to droga prowadząca go z powrotem do przerwanych studiów. Chciał zostać lekarzem. W realiach 1945 roku służba w nowym wojsku mogła być warunkiem albo przynajmniej najbezpieczniejszym sposobem, aby ten cel osiągnąć.
Dzisiaj łatwo zastanawiać się, co sami zrobilibyśmy na jego miejscu. My jednak nie musimy ukrywać przed przełożonymi, że jeszcze kilka miesięcy wcześniej byliśmy żołnierzami Armii Krajowej i współpracowaliśmy z Kedywem.
W listopadzie 1945 roku został zdemobilizowany. Wyjechał do Wrocławia i wrócił do medycyny.
W rodzinnej pamięci zachował się jeszcze jeden, niemal filmowy epizod. Kitliński miał zostać zatrzymany przez NKWD, a następnie uciec, wykorzystując czapkę jednego ze strażników posługując się przy tym bronią. Później miał grać na akordeonie, ostrzegając w ten sposób innych przed niebezpieczeństwem.
Czy rzeczywiście tak było?
Dzisiaj nie potrafię tego rozstrzygnąć. Dokumenty nie pozwalają jeszcze uznać tej historii za bezsporny fakt. Pozostaje jednak częścią rodzinnej pamięci i jednym z tropów, które nadal warto uznać za prawdziwe bo nie zawsze wszystko zostaje spisane.
W 1950 roku Eugeniusz Kitliński otrzymał dyplom lekarza. 1 lutego 1951 roku został skierowany do Kamieńca Ząbkowickiego, do szpitala zajmującego się leczeniem chorób płuc. Formalnie więc początkowo Kamieńca nie wybrał. Został tutaj skierowany. Skierowanie nie oznaczało jednak, że musiał pozostać tu przez całe życie. Mógł później wyjechać. Mógł rozpocząć pracę w większym mieście. Mógł być wszędzie. Mam bardzo dokładną relację - wywiad nagrany z nim w którym wszystko sam dokładnie opowiada.
Kitliński został w Kamieńcu.
I w tym znaczeniu wybierał nasz Kamieniec każdego następnego dnia przez kolejnych 65 lat.
Zamieszkał przy ulicy Kolejowej, w domu wybudowanym przed wojną przez lekarza weterynarii. Jeden lekarz zastąpił w nim drugiego. Jeden świat odszedł, a na jego miejscu pojawił się kolejny.
Kitliński organizował w Kamieńcu leczenie gruźlicy. W 1953 roku powstało sanatorium przeciwgruźlicze. Z czasem został ordynatorem i dyrektorem. Przez jego gabinet i oddziały przeszły tysiące ludzi. Dla większości mieszkańców nie był „Wulkanem”, żołnierzem konspiracji ani człowiekiem poszukiwanym niegdyś przez Gestapo.
Był po prostu doktorem Kitlińskim.
Temperament „Wulkana” nie zniknął jednak wraz z wojną. Wiele lat temu Zdzisław Fleszar, ówczesny naczelnik, opowiedział mi o spotkaniach i naradach, podczas których ich uczestnicy palili papierosy. Dzisiaj trudno sobie to wyobrazić, ale wtedy papieros w urzędzie, gabinecie czy sali konferencyjnej nie był niczym niezwykłym. Doktor Kitliński nie zamierzał tego tolerować. Potrafił bezpardonowo ich za to opierdzielić. Nie robił tego dla samej przyjemności strofowania innych. Był pneumologiem. Każdego dnia widział skutki chorób płuc i doskonale wiedział, co robi z nimi dym papierosowy. Jeżeli widział ludzką głupotę albo lekceważenie zdrowia, reagował natychmiast. Bez oglądania się na stanowiska i pełnione funkcje.
To właśnie był „Wulkan”.
A czerwona legitymacja?
A i owszem. W 1966 roku Eugeniusz Kitliński wstąpił do PZPR. Nie zamierzam tego faktu ukrywać ani omijać. Spróbujmy jednak wyobrazić sobie jego położenie. Był dyrektorem państwowej placówki medycznej. Chciał rozwijać szpital, organizować leczenie, zdobywać środki i przekonywać władze do swoich pomysłów. Czy bez partyjnej legitymacji było to możliwe? Uważam, że nie.
Bardzo wygodnie ocenia się cudze wybory po kilkudziesięciu latach, z perspektywy zupełnie innego państwa. Znacznie trudniej zrozumieć rzeczywistość, w której odmowa zapisania się do partii mogła oznaczać zamknięcie drogi zawodowej i odebranie możliwości zrealizowania rzeczy, które uważało się za ważne. Czerwona legitymacja nie przekreśla jego wcześniejszej odwagi. Nie wymazuje Armii Krajowej, Kedywu, konspiracyjnego pseudonimu ani ludzi, którym pomagał. Jest częścią jego biografii i świadectwem czasów, w których przyszło mu żyć. W tym sensie uważam, że w pewnym zakresie paradoksalnie konspiracja wciąż trwała. Partyjniakiem w mojej ocenie na pewno nie był. Nic na to nie wskazuje.
W 1974 roku Kitliński otrzymał Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Po upadku PRL jego działalność w Armii Krajowej została oficjalnie zweryfikowana, a w 2000 roku mianowano go podporucznikiem Wojska Polskiego!
Nie był żołnierzem wyklętym. Nie poszedł po wojnie do lasu. Jego droga była inna. Postanowił przeżyć, ukończyć medycynę, leczyć ludzi i działać w rzeczywistości, jaką zastał. Nie oznacza to, że wyrzekł się swojej przeszłości. Przez długie lata musiał ją po prostu ukrywać. Skupił się na tym aby żyć dosłownie pełnią życia i działać. Robić dobre rzeczy.
Dla mnie Eugeniusz Kitliński jest postacią pomnikową.
Pomnikową nie dlatego, że jego życie było łatwe albo pozbawione trudnych decyzji. Był odważny, inteligentny i niezwykle aktywny, a mimo to pozostał człowiekiem skromnym. Nie budował własnej legendy. Nie opowiadał wszystkim dookoła, kim był i czego dokonał. Po prostu robił swoje. Podczas wojny, w szpitalu, w sanatorium i w życiu Kamieńca.
„Wulkan” nie był więc jedynie konspiracyjnym kryptonimem. Ten pseudonim opisywał go chyba lepiej niż jakiekolwiek stanowisko czy odznaczenie.
Eugeniusz Kitliński zmarł 20 sierpnia 2016 roku. Miał 99 lat. Dzisiaj mija dokładnie dziesięć lat od jego śmierci.
Jestem przekonany, że gdyby człowiek o takim życiorysie mieszkał w Warszawie, Krakowie albo Wrocławiu, byłby dzisiaj postacią znaną znacznie szerzej. Być może powstałaby o nim książka, film dokumentalny albo podcast. Jego nazwisko znalazłoby się na tablicy, nazwie ulicy czy skweru.
Mieszkał jednak w Kamieńcu Ząbkowickim.
Czy to sprawia, że jego historia jest mniej ważna? Oczywiście, że nie. Oznacza jedynie, że nikt nie zadba o tę pamięć za nas.
Na tym polega jeden z największych problemów historii małych miejscowości. Ludzie o niezwykłych życiorysach odchodzą. Później odchodzą świadkowie, a wraz z nimi znikają wspomnienia, których nikt nie zdążył zapisać. Jeżeli sami nie będziemy opowiadać o naszych mieszkańcach, stopniowo przestaną istnieć w zbiorowej pamięci.
Dlatego powinniśmy upamiętniać takie osoby. Nie pomimo tego, że żyły w niewielkim Kamieńcu, ale właśnie dlatego. To one tworzyły historię tego miasta nie mniej niż pałac, kościoły, kamienice i inne budowle, które dzisiaj pokazujemy turystom.
Mówi się, że człowiek żyje tak długo, jak długo trwa pamięć o nim. Eugeniusz Kitliński odszedł dziesięć lat temu. Od nas zależy, jak długo pozostanie częścią historii Kamieńca.
Dlatego uważam, że skwer znajdujący się u zbiegu ulic Zamkowej i Kolejowej powinien otrzymać imię doktora Eugeniusza Kitlińskiego ps. „Wulkan”.
Byłoby to nie tylko upamiętnienie jednego człowieka. Byłoby to również przypomnienie o całym pokoleniu ludzi, którzy po wojnie przyjechali do Kamieńca, przywożąc ze sobą własne doświadczenia, tajemnice i historie, a następnie przez dziesięciolecia budowali to miasto.
Pałac widać z daleka. Ludzkie losy trzeba dopiero wydobyć z dokumentów, fotografii i pamięci.
Bez nich Kamieniec byłby tylko piękną scenografią.
Jeżeli pamiętacie doktora Kitlińskiego, byliście jego pacjentami albo znacie opowieści, których nie ma w przekazanym nam archiwum – napiszcie. Żadne archiwum społeczne nie jest kompletne bez pamięci ludzi.
[Mateusz Gnaczy]