22/05/2026
Naukowa środa / Scientific Wednesday 🧬💊🧪
[ENGLISH below]
Cześć, tu Radek – tata Julka.
Dzisiaj będzie o chorobach z grupy NBIA (skrót od angielskiego Neurodegeneration with Brain Iron Accumulation), czyli o chorobach neurodegeneracyjnych z odkładaniem żelaza w mózgu. Dowiecie się jakie są główne choroby wchodzące w skład tej grupy, jak się je diagnozuje, jak walczy z objawami i jaka przyszłość rysuje się dla pacjentów z tymi chorobami.
NBIA to grupa rzadkich chorób neurodegeneracyjnych, dla których wspólnym mianownikiem jest możliwość odkładania się żelaza w pewnych strukturach mózgu. Cztery najczęściej występujące choroby z tej grupy to odpowiednio PKAN (ang. Pantothenate Kinase-Associated Neurodegeneration), MPAN (ang. Mitochondrial membrane Protein-Associated Neurodegeneration), BPAN (ang. Beta-propeller Protein-Associated Neurodegeneration) oraz PLAN (ang. PLA2G6-Associated Neurodegeneration). Ta ostatnia dzieli się dodatkowo na 3 podgrupy, zależnie od wieku chorego w momencie wystąpienia pierwszych objawów oraz intesywności przebiegu. Są to odpowiednio INAD (pierwsze objawy w wieku od 6 miesięcy do 3 lat), ANAD (pierwsze objawy w wieku wczesno-nastoletnim, czyli ok 10. roku życia) oraz PARK14 (pojawiający się w wieku późno-nastoletnim). W grupie NBIA jest jeszcze kilka innych chorób, ale powyższa czwórka odpowiada za około 95% przypadków.
Wszystkie 4 typy, tj. PKAN, BPAN, MPAN oraz PLAN są chorobami genetycznymi, związanymi z uszkodzeniami w jednym genie. Dla PKAN jest to gen PANK2, dla BPAN jest to gen WDR45, dla MPAN jest to gen C19orf12, natomiast dla PLAN jest to gen PLA2G6. Dokładne zdiagnozowanie każdej z nich jest niezwykle trudne i najczęściej dopiero test genetyczny typu WES, wieńczący długą ścieżkę badań, daje definitywną odpowiedź. Niestety, ponieważ są to choroby rzadkie, trafienie na lekarza, który od początku wie, jak postępować w tych przypadkach, jest trudne. Co więcej, choroby te mają również różne sposóby dziedziczenia. Odpowiednio, PLAN oraz PKAN dziedziczone są autosomalnie recesywnie, MPAN autosomalnie recesywnie lub dominująco (medycynie znane są takie przypadki), natomiast BPAN jest dziedziczone na chromosonie X w sposób dominujący (głównie mutacje de novo, ale znane są też przypadki związane z mozaicymem).
Każdy z tych genów związanych z podstawowymi 4 typami NBIA odpowiada za kodowanie nieco innego enzymu, więc i obraz każdej z tych chorób jest nieco inny. Wspólne objawy dla wszystkich 4 typów (zróżnicowane pod względem nasilenia) obejmują sztywność mięśni, trudności w chodzeniu, objawy parkinsonowskie typu drżenie czy spowolnienie, problemy z mową i połykaniem, czasem napady padaczkowe. Różni się też okres, kiedy objawy te zaczynają występować. Najszybciej pierwsze objawy pojawiają się w przypadku PLANu, a dokładniej jego wczesnodziecięcej postaci, czyli INAD. W pozostałych typach, tj. PKAN, BPAN oraz MPAN pierwsze objawy zaczynają występować przed ukończeniem 10. roku życia. Niestety, wspólne dla wszystkich odmian jest to, że okres 10 do 15 lat życia od wystąpienia pierwszych objawów kończy się tak samo…
Obecnie na rynku nie ma zatwierdzonej terapii na którykolwiek z 4 najważniejszych typów NBIA. Ponieważ wszystkie te choroby są monogenowe, naturalnym jest szukać rozwiązania przyczynowego, tj. leku w postaci terapii genowej, usuwającego przyczynę choroby. Tu najbardziej zaawansowane prace dotyczą PLAN/INAD, gdzie testy kliniczne rozpoczną się w 2026 roku. Dla BPAN prace nad terapią genową są w początkowych fazach laboratoryjnych, a prognozowany termin testów klinicznych to okolice po 2030 roku. Na tę chwilę nie są znane prace dot. terapii genowych dla PKAN oraz MPAN.
Ponieważ uszkodzenie konkretnych genów wiąże się z nieprawidłowościami enzymów kodowanych przez te geny, a enzymy te związane są m.in. z gospodarką lipidową w komórkach, inna metodą leczenia może być podanie samych enzymów, lub substancji je maskujących. W tym kierunku aktywnie prowadzone są badania dla znalezienia skutecznego leku dla PKAN oraz MPAN.
Bardzo pomocna jest również prawidłowa suplementacja chorych. Często w ramach suplementacji pacjentów zalecana jest genisteina, kwasy DHA czy koenzym q10. Dawki tychże jednak należy każdorazowo skonsultować z lekarzem/dietetykiem tak, aby najlepiej dostosować ich ilość do danego przypadku.
Ponieważ są to choroby jednogenowe, wydają się one idealnymi kandydatami na ustalenie skutecznej terapii genowej. Jednocześnie, w dobie wszechobecnego i łatwo dostępnego internetu i stojącą z tym łatwością komunikacji, stowarzyszenia pacjenckie na całym świecie mają świetną możliwość wzajemnej organizacji i pracy nad skutecznymi lekami. I najczęściej skutecznie z niej korzystamy. Fakt ten pozwala mieć nadzieję, że wszystkie 4 podstawowe typy NBIA zostaną wkrótce wspomnieniem….
---
ENGLISH
Hi, this is Radek – Julek's dad.
Today we'll be talking about NBIA i.e. Neurodegeneration with Brain Iron Accumulation. You'll learn about the main diseases within this group, how they're diagnosed, how symptoms are managed, and what the future holds for patients with these conditions.
NBIA is a group of rare neurodegenerative diseases whose common denominator is the potential for iron accumulation in certain brain structures. The four most common diseases in this group are PKAN (Pantothenate Kinase-Associated Neurodegeneration), MPAN (Mitochondrial Membrane Protein-Associated Neurodegeneration), BPAN (Beta-propeller Protein-Associated Neurodegeneration), and PLAN (PLA2G6-Associated Neurodegeneration). The latter is further divided into three subgroups, depending on the patient's age at the onset of symptoms and the severity of the course. These are INAD (first symptoms between 6 months and 3 years of age), ANAD (first symptoms in the early teens, around 10 years of age), and PARK14 (appearing in the late teens). There are several other diseases in the NBIA group, but the four above account for approximately 95% of cases.
All four types, i.e., PKAN, BPAN, MPAN, and PLAN, are genetic diseases associated with defects in a single gene. For PKAN this is the PANK2 gene, for BPAN it is the WDR45 gene, for MPAN it is the C19orf12 gene, and for PLAN it is the PLA2G6 gene. Accurately diagnosing each of these is extremely difficult, and typically only a genetic test, such as WES, at the end of a long process of rdiagnosis, provides a definitive answer. Unfortunately, because these diseases are rare, finding a physician who knows how to approach them from the outset is difficult. Furthermore, these diseases also have different modes of inheritance. PLAN and PKAN are inherited in an autosomal recessive manner, MPAN in an autosomal recessive or dominant manner (such cases are known in medicine), while BPAN is inherited in an X-linked chromosome dominant manner (mainly de novo mutations, but mosaic cases are also known).
Each of these genes associated with the four basic types of NBIA codes for a slightly different enzyme, so the presentation of each of these diseases is slightly different. Common symptoms for all four types (varying in severity) include muscle stiffness, difficulty walking, Parkinsonian symptoms such as tremor or slowness, speech and swallowing difficulties, and sometimes epileptic seizures. The time at which these symptoms begin also varies. The first symptoms appear the earliest in PLAN, specifically its early childhood form, INAD. In the other types, PKAN, BPAN, and MPAN, the first symptoms begin before the age of 10. Unfortunately, all types have the same 10- to 15-year-old age gap from the onset of symptoms.
There is currently no approved therapy on the market for any of the four major types of NBIA. Since all of these diseases are monogenic, it is natural to seek a drug that removes the cause of the disease, i.e., a gene therapy drug that addresses the underlying problem. The most advanced work in this area is in PLAN/INAD, where clinical trials will begin in 2026. For BPAN, gene therapy is in the initial laboratory stages, with clinical trials expected to begin sometime after 2030. Currently, there are no known studies on gene therapies for PKAN and MPAN.
Because damage to specific genes is associated with abnormalities in the enzymes encoded by these genes, and these enzymes are associated with, among other things, lipid metabolism in cells, another treatment option may be to administer the enzymes themselves or substances that mask them. Research is actively underway to find an effective treatment for PKAN and MPAN.
Proper supplementation of patients is also very helpful. Genistein, DHA, and Coenzyme Q10 are often recommended as supplements for patients. However, the dosages of these should always be consulted with a physician/dietitian to best tailor the dosage to the individual case. Because these are monogenic diseases, they seem ideal candidates for effective gene therapy. At the same time, in the age of ubiquitous and easily accessible internet and the resulting ease of communication, patient associations around the world have an excellent opportunity to organize themselves and work on effective treatments. And most often, we use this opportunity effectively. This fact gives us hope that all four basic types of NBIA will soon be a thing of the past.
źródło grafiki/source: https://x.com/Neuroradiology_/status/1974465355860058327/photo/3
![Naukowa środa / Scientific Wednesday 🧬💊🧪[ENGLISH below]Cześć, tu Radek – tata Julka.Dzisiaj będzie o chorobach z grupy N...](https://img3.ngos1.com/914/965/122130330369149650.jpg)
